Buyuk Britaniya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 801–812-b. — ziyouz.com
Buyuk Britaniya BUYUK BRITANIYA, Britaniya, Buyuk Britaniya va Şimoliy Irlandiya Qöşma Qirolligi (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — Şim.Ğarbiy Yevropadagi davlat. Buyuk Britaniya o. (mamlakat hududining 90%i şu orolda) va Irlandiya o.ning şim. şarqiy qismida hamda ularga yondoş mayda orollar (Anglsi, Uayt, Normand, Orkney, Gebrid, Şetlend va b.)da joylaşgan. Ğarbdan Atlantika okeani, şarqaan Şim. dengiz örab turadi. B. B. mamlakat asosiy qismining nomi b-n köpinça Angliya deb ataladi. Mayd. 244,1 ming km2. Aholisi 58,5 mln.dan ziyod kişi (1990-y.lar oxirlari). Poytaxti —London ş. Tarixan tarkib topgan va milliy jihatdan har xil bölgan 4 ma'muriysiyosiy qism (Angliya, Uels, Şotlandiya va unga yondoş orollar, Şimoliy Irlandiya) dan iborat. Men va Normand o.lari mustaqil ma'muriy hudud hisoblanadi. Davlat tuzumi. B. B. konstitutsion monarxiya. Davlat boşliği qirol (qiroliça). Mamlakatning konstitutsiyasi yöq. 1215 y.gi Uluğ Erkinliklar xartiyasi, 1679 y.gi Xabeas korpus akti, 1931 y.gi Vestminster statuta, 1969 y.gi Xalq vakilligi töğrisidagi akt va b. eng muhim parlament hujjatlari hisoblanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni qirol (qiroliça) va parlament (u ikki palatadan iborat: Lordlar palatasi va Jamoalar palatasi), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat (vazirlar mahkamasi) amalga oşiradi. Boş vazirni qirol (qiroliça) tayinlaydi. Hukumat a'zolari parlament a'zolaridan bölişi kerak. B. B. tarkibidagi Angliya, Uels va Şotlandiya özining sud tizimiga, mahalliy boşqaruv organlariga ega. Şim. Irlandiya ma'muriy muxtoriyat huquqiga ega bölib, uni qirol (qiroliça) tayinlagan gubernator boşqaradi. B. B. ötmişda Britaniya imperiyasi tarkibida bölgan mamlakat va hududlarni birlaştiruvçi Hamdöstlikka boşçilik qiladi.
Tabiati. B. B.ning yer yuzasi asosan pastgekislik. Angliyaning şim.ğarbi toglikdan, markazi va jan.şarki tekislik va sertepa pasttekisliklardan, Şotlandiyaning qirğogi egribugri, şim; qismi tor va çuqur Glen-Mor depressiyasi 2 qismga bölib turgan Şim. Şotlandiya toğligidan iborat. Bu ikkala qismning jan.da (Grampian toğlari) mamlakatning eng baland çöqqisi — Ben-Nevis (1343 m) kötarilib turadi. Grampian toğlaridan jan.da Şotlandiya pasttekisligi, undan jan.rokda Jan. Şotlandiya qiri (bal. 842 m gaça) joylaşgan. Ulardan ğarbda Kamberlend toğlari (Skofell toği, 978 m) qad kötargan. Jan.ga tomon orol kengaya boradi; bu yerda — Uels ya. o.ning ğarbida Kembriy toglari (Snoudon toği, 1085 m) bor. Angliyaning ğarbiy qirğoğida keng qöltiqlar (Liverpul, Kardigan, Bristol), markaziy va jan. qismlarida pasttekisliklar (Şim. Şarqiy Feni, London havzasi, Midlend, Xempşir), qator asimmetrik tepalar (bal. 200— 300 m) bor. Şim. Irlandiya ayrim kiçikkiçik qirlardan (Antrim, Sperriin, Morn va b.) iborat.
B. B.da foydali qazilmalar kam. Asosan temir rudasi va yuqori sifatli toşkömir, toş tuz, kaolin, ozroq mikdorda yonuvçi slanets qazib olinadi. Neft va rangli metall konlari mavjud. Şim. dengizning B. B. qirtoği yaqinida tabiiy gaz konlari bor.
B. B.da mö'tadil dengiz iqlimi xukmron; u seryoğin, özgaruvçan, tez-tez şamol bölib turadi. Jan.ğarbida yanv. ning örtaça t-rasi 7°, şarqda 3,5° gaça. Şim.ğarbida yoz salqin, sernam, jan. şarqda ança iliq va quruq. Şim. da iyulning örtaça t-rasi 13°, jan.şarkda 16,5°. London va u ning atrofida tra yuz kun davomida 0°dan past, mamlakat şarqida ba'zan —18° gaçatuşadi. Yoğin yil davomida deyarli bir meyorda (kuz va kişda bir oz köproq) tuşadi, jan.şarqida yoz va kuzda köproq yoğadi. Şotlandiya, Şim. Irlandiya, Angliya b-n Uelsning toğli joylarida yoğin eng köp (1000—1500 mm, ayrim joylarda 3000 mm gaça) yoğadi. Jan.şarqda 600—750 mm dan oşmaydi. Bulutli kunlar köp, Kişda tez-tez tuman (Londonda qişda 1 oyda 7—10 kun) tuşadi. Daryolari köp, sersuv, lekin qisqa. Asosiy daryolari — Severn, Temza, Trent, Mersi, Klayd. Daryolar asosan yomğir suvlaridan töyinadi; kuz va qişda tölib oqadi, yaxlamaydi, köpçiligi kema qatnaydigan kanallar b-n birlaştirilgan. Toğlarida köllar köp. Ularning aksariyati muzlik va tektonik harakat natijasida paydo bölgan. Eng yirik köllari: LoxNey, LoxLomond, LoxNess. Şotlandiya şim .da toğpodzol tuproq, toğ tepalarida toğtundra tuproq, pasttekisliklarda, şim.ğarbda va şim. da çimli podzol tuproq, şarqiy sohilda va jan.da qönğir örmon, ayrim yerlarda çimlikarbonatli va unumdor allyuvial tuproqdar tarqalgan. Şim.da tayga va aralaş örmonlar (qarağay, dub, oq qayin), jan.da keng bargli örmonlar (dub, grab, şumtol) Usadi. Örmonlar B. B. maydonining 9% ida qolgan. Ötloqlar hamma joyda uçraydi. Toğlarning yuqori mintaqalarida toğ ötloqlari va torfzorlar bor. Örmonlarda hayvonlar juda kam. Oçiq joylarda tulki, quyon, olmaxon, tipratikan, yer qazuvçi har xil sut emizuvçilar uçraydi. Quşlardan yovvoyi kaptar, şotland kakligi, ördak, qizilişton, karqur va b. bor. Milliy boğlar, örmon qöriqxonalari mavjud.
Aholisining 81,5%i inglizlar. Uels lar yoki valliylar (1,9%), şotlandlar (9,6%), irlandlar (2,4%) va b. xalqlar bor. Davlat tili va aholining kupçiligi gaplaşadigan til — ingliz tili. Irlandlar, uelslar va gellarning bir qismi kelt tillariga kiradigan mahalliy tillarda gaplaşadilar. Dindorlarning aksariyati protestantlar; aholisining bir qismi (şu jumladan irlandlar) katoliklardir. Aholining 90%i şaharlarda yaşaydi (1996). Yirik şaharlari: London, Birmingem, Glazgo, Liverpul, Mançester, Şeffild, Lids.
Tarixi. Hoz. B. B. hududida mil. av. 1-ming yillikda kelt qabilalari — brittlar yaşagan. Mil.a.da Britaniya o.larining katta qismini rimliklar bosib oldi. 5-a.ning ikkinçi yarmida anglosakslar mamlakatning talay kismini bosib olib, ilk feodal qirolliklar (Kent, Uesseks, Susseks, Şarqiy Angliya, Nortumbriya, Mersiya) tuzişgan. 9-a. boşlarida anglosaks davlatlari birlaştirilib, «Angliya» deb atala boşladi. Angliya 1016—42 y.larda normannlar (daniyaliklar) hukmronligida bölgan.
1066 y. Angliyani Normandiya gersogi Vilgelm I istilo qilgandan söng mamlakatda feodal yer egaligi paydo bölib, dehqonlarni tutqinlikka (krepostnoylikka) aylantiriş avj oldi. 10—11-a.larda hunarmandçilik va savdo-sotiq markazi tusini olgan şaharlar paydo böla boşladi. 12—13- a.larda markazlaşgan moliya va sud muassasalari yuzaga keldi. 1265 y. paydo bölgan Parlament bojlarni tasdiqlaş va qonunlar joriy etiş huquqini oldi;
hokimi mutlaqlik tizimi (monarxiya) barpo böldi. Angliya b-n Fransiya örtasida bölib ötgan Yuz yillik uruş (1337—1453) oqibatida soliqlarning köpayişi va 1348—49 y.lardagi vabodan söng aholi ahvolining oğirlaşişi Uot Tayler (1381) boşçiligidagi dehqonlar qözğoloniga sabab böldi. Qözğolon mağlubiyatga uçragan bölsada, dehqonlarning barşçinadan qutulişiga turtki böldi. 15-a.da Angliyada dehqonlarning tutqinligi batamom yöqotiddi, tovar-pul munosabatlarining rivojlanişi mayda va örta hol dvoryanlarning tabaqalanişiga sabab böldi. Kapitalistik munosabatlar şakllanayotgan paytda tyudorlar sulolasining çeklanmagan hokimiyati (1485—1603) qaror topdi. Movut sanoatining rivojlanişi, junga talabning köpayişi tufayli ekinzorlar çorva yaylovlariga aylanib ketdi, natijada dehqon xöjaliklari xonavayron böldi. 16-a.ning 30-y. larida boşlangan reformatsiya harakati natijasida papa hukmronligiga çek qöyilib, çerkovga qaraşli yerlar burjualaşgan yangi dvoryanlarga bölib berildi. 16-a. 2-yarmi — 17-a. boşlarida Angliya hukumati mustamlakaçilik siyosatini yurita boşladi (Irlandiyada xususiy yerlar musodara qilindi, Şim. Amerikada esa dastlabki ingliz mustamlakalari paydo bödsi), qullar bozori va portlar kuçaytirildi. Dengizda hukmronlik uçun kuraşda Angliya ğolib çikdi. 16-a. oxiridan boşlab absolyutizmga asoslangan tuzum inqirozga yuz tutdi, styuartlar (Yakov I, 1603—25; Karl I, 1625—49) içki va taşqi siyosatining burjuaziya manfaatlariga zid kelib qolişi absolyutizmga qarşi burjua muxolifatini keltirib çiqardi. Bu ziddiyatlar 17-a.dagi ingliz burjua inqilobiga olib keldi. Inqilobda ğalaba qozongan burjuaziya va yangi dvoryanlar q. x. hamda sanoatda kapitalistik taraqqiyotga tösiq bölib turgan ğovlarni yöqotdi, i. ç. kuçlarining rivojlanişiga yöl oçdi. 17-a. oxirida B. B.da yer va moliya aristokratiyasining siyosiy ittifoqi paydo böldi. 18-a. örtalariga kelib manufaktura bosqiçidan korxona tizimiga ötiş uçun şaroit yaratildi. 18-a.ning 2-yarmida B. B. hukmron doiralari siyosiy jihatdan ajralib, hokim sinflarning 2 partiyasi — tori b-n vigi şakllandi. 19-a. örtalarida şu partiyalar asosida konservatorlar va liberallar partiyasi taşkil topdi.
17—18-a.larda B. B. Hindiston, Şim. Amerikada yangi yerlar zabt etdi. Fransiyadan Kanadani tortib oldi. Şim. Amerikadagi mustaqillik uçun bölgan uruş (1775—83) natijasida Şim. Amerika mustamlakalari mustaqillikka erişdi va mustaqil AQŞ davlati taşkil topdi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida B. B. inqilobga qarşi koalitsiyaning, keyinçalik Napoleon Fransiyasiga qarşi ittifoqning asosiy taşkilotçisi böldi. Fransiyaning mağlubiyatidan B. B. burjuaziyasi öz savdo-sanoati va mustamlakaçilik hukmronligini mustahkamlaşda foydalandi. Vena kongressi (1814— 15) qarorlariga muvofiq, Malta, Seylon o.lari, Jan. Afrikadagi Kap mustamlakasi va b. hududlar B. B.ga ötdi. Mustamlaka xalqparini talaş hamda dehqonlarni yer mulkidan mahrum qiliş evaziga sarmoya jamğarilib, sanoatda töntariş yasaşga zamin tayyorlandi.
19-a.ning 30-y.larida i. ç.ning fka tizimi qaror topdi. 30—40-y.larda siyosiy jihatdan şakllangan işçilar harakati — çartizm keng avj oldi. B. B. hukumatining taşqi siyosati ingliz burjuaziyasining savdo-sanoat sohasidagi ustunligini mustahkamlaş, mustamlakalarni köpaytirişga qaratildi. B. B. Yangi Zelandiya, Birma, Jan. Amerikadagi poyonsiz hududlarni bosib oldi, 19-a.ning birinçi yarmiga kelib, Hindistonni zabt etişni tugalladi, Xitoy (184042, 185660) hamda Afğonistonga qarşi (1838—42, 1878—80) bosqinçilik uruşlari olib bordi, Hindiston (1857—60), Irlandiya (1848—67 va b.), Yamayka o.dagi (1832) milliy ozodlik qözğolonlarini şafqatsizlik b-n bostirdi. Xitoydagi Taypin qözğolonini (1851—64) bostirişda iştirok etdi. Qrim uruşi taşabbuskorlaridan biri böldi. 1878 y. Kipr o.ni, 1882 y. Misr, 1898 y. Şarqiy Sudanni, 1899—1902 y.larda Jan. Afrikadagi bir qança hududlarni zabt etdi.
20-a. boşlariga kelib B. B. iqgisodiy jihatdan AQŞ va Germaniyadan orqada qola boşladi. B. B. b-n Germaniya örtasidagi ziddiyat 1-jahon uruşini keltirib çiqardi. Uruş oqibatida ğolib mamlakatlar qatori Germaniyaning Osiyo va Afrikadagi mustamlakalarini tortib oliş hisobiga öz mustamlakalarini kengaytirişga erişdi. 20-y.larda B. B. Xitoyga qarşi intervensiya uyuştirişda qatnaşdi. 1929—33 y.lardagi jahon iqtisodiy inqirozi B. B. iqtisodiyotiga katta zarar yetkazdi. 1938 y. B. B. hukumati Myunxen şartnomasiga qöşilib, 2-jahon uruşining boşlanişiga yöl oçdi. 1939 y. 3 sent.da B. B. Germaniyaga uruş e'lon qildi. Uruş B. B.ning iqtisodiy va siyosiy mavqeini ança pasaytirdi. 2-jahon uruşidan söng B. B. mustamlakaçilik imperiyasi tuşkunlikka yuz tutdi. 1970-y.larning örtalarida B. B.ning deyarli barça mustamlakalari mustaqillikka erişdi. 2-jahon uruşidan keyin B. B. hukumatini navbatmanavbat leyboristlar (1945—51, 1964—70, 1974—79) va konservatorlar (195164, 197074 va 1979 y.dan) partiyasi boşqardi. B. B. 1945 ydan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 18 fev.da örnatgan. Milliy bayrami — Qiroliça tuğilgan kun (iyun oyining ikkinçi yoki uçinçi şanbasi).
Asosiy siyosiy partiyalarn, kasaba uyuşmalari. Leyboristlar partiyasi, 1900 y. tuzilgan; Konservatorlar partiyasi, 1867 y. taşkil topgan; Liberal demokratlar partiyasi, 1988 y.da asos solingan; Uels millatçi partiyasi, 1925 y.da tuzilgan; Şotlandiya milliy partiyasi, 1928 y.da taşkil etilgan; Britaniya Kommunistax partiyasi, 1988 y.da B.B. Kommunistik partiyasining sobiq a'zolari tomonidan tuzilgan; Söl demokratlar partiyasi, 1920 y. taşkil etilgan.
Eng yirik kasaba uyuşma birlaşmasi — Britaniya tredyunionlar kongressi, 1868 y. tuzilgan; Şotlandiya tredyunionlar kongressi, 1897 y. tuzilgan; Tredyunionlar umumiy federatsiyasi, 1899 y. tuzilgan; Uels tredyunionlar kongressi, 1973 y. taşkil etilgan.
Xöjalngi. B. B. — iktisodiy jihatdan rivojlangan yirik sanoatlaşgan mamlakat. Yalpi içki mahsulotning 21% ni sanoat, 1,8% ni qişloq, örmon va baliq xöjaligi, 70,2% ni xizmat körsatiş tarmoği beradi. 1 va 2-jahon uruşlari orasida bir qança sanoat tarmoqlari, xususan harbiy industriya b-n boğlangan kimyo, elektrotexnika va avtomobil sanoati bir kadar taraqqiy etdi. 2-jahon uruşida Angliya iqtisodiyotiga katta putur yetdi: mamlakat milliy boyliklarining 1/4 qismi qöldan ketdi; sanoat i. ç. uruşdan avvalgi darajadan 25% kamaydi, çet ellardagi kapitalining qariyb 1/4 qismini qöldan boy berişga yoki sotişga majbur böddi. Iqtisodiyotning harbiy izga 'tuşirilişi köpdanköp behuda xarajatlarni keltirib çiqardi. Jahon sanoat i. ç.ida 1948 y.da B. B. uluşi 11,9% edi, 1968 y.da 7,4% ga tuşib qoldi.
Sanoati. B. B. eksportining 90% ni sanoat ta'minlaydi. 2-jahon uruşidan keyin sanoat tuzilmasida katta özgarişlar sodir böldi: konçilik, qora metallurgiya, yengil va oziq-ovqat sanoati, şuningdek kemasozlik va avtomobilsozlik kabi tarmoklar uluşi kamaydi; energetika, elektr maşinasozligi va kimyo sanoatining uluşi oşdi. Atom, elektron, aerokosmik, neftni qayta işlaş va neft kimyosi tarmoqdari katta ahamiyat kasb etdi. Maşinasozlik — sanoatning muhim tarmoği, avtomobil, samolyot, raketalar, kemalar, sanoat korxonalari uçun kompleks asbobuskunalar, ilmiy apparatlar va asboblar, radio elektronika va elektronika mahsulotlari i. ç. ayniqsa ajralib turadi. Traktorsozlik, stanoksozlik, neftni kayta işlaş, kimyo (plastmassa va sintetik smolalar, dori-darmonlar, ma'danli öğit, böyoqlar, kimyoviy tolalar, sintetik kauçuk, sulfat kislota i. ç.), töqimaçilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Yengil sanoatning poyabzal tikiş, tikuvçilik va b. tarmoqlari böyiça yirik korxonalar mavjud. Maşinasozlik markazlarining köpçiligi Jan. va Markaziy Angliyada joylaşgan, ularning eng muhimlari — London, Birmingem, Koventri, Luton, Şeffild ş.larida. Kora metallurgiyaning asosiy markazlari — Jan. Uels, Yorkşir va Xambersayd, Şim. Angliya va Şotlandiyada. Rangli metal
lurgiya korxonalari — Midlend, Jan. Uels, Taynsayd va Londonda. Atom sanoati korxonalari Şim. Ğarbiy Angliya va London atrofida joylaşgan. Kimyo sanoati korxonalari Katta London, Lankaşir, Çeşir, Şim. dengiz va Bristol qöltiği sohillarida, töqimaçilik sanoati korxonalari Lankaşir va Yorkşirda. Şim. dengizda katta neft va gaz zaxiralari mavjud. B. B.da yiliga örtaça 48,2 mln. tonna toşkömir, 121,8 mln. tonna neft, 89,8 mlrd. m3 tabiiy gaz qazib olinadi, 304,5 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi (asosan issiqlik elektr st-yalarida) hosil qilinadi, 17,5 mln. tonna pölat işlab çiqariladi.
Qişloq xöjaligidamamlakatdagi mehnatga qobiliyatli aholining 2% gina band. B. B. qişloq xöjaligi intensivlik, mahsuldorlik va mexanizatsiyalaşuvning yuksak darajasi b-n ajralib turadi. U mamlakatning oziq-ovqatga bölgan ehtiyojining 75%ini ta'minlaydi. Q. x.ning asosiy tarmoği — çorvaçilik. B. B.da 12 mln. qoramol, 7,5 mln. çöçqa, 41,5 mln. qöy, 131 mln. parranda bor. Dehqonçiliqda asosiy ekin — ğalla. Qand lavlagi, kartoşka ham ekiladi. Sabzavotçilik, boğdorçilik, gulçilik rivojlangan. Şim. dengiz va Atlantika okeanida baliq ovlanadi.
Transporti. T.y.laruzunligi 32 ming km. Asosiy t. y. uzeli — London; undan 11 tomonga t. y. ketgan. T. y.larning ziçligi jihatidan Yevropada Belgiyadan keyin 2örinda. Içki kjlarni taşişda avtomobil transporti 1örinda. 368,8 ming km avtomobil yöli bor (1990-y.lar oxirlari). Yölovçilar taşişda havo transportining mavqei katta. Dengiz savdo flotining tonnaji 4,3 mln. tonna dedveyt. Eng yirik dengiz portlari: London, Sautgempton, MilfordXeyven, Xall, Immengem, Liverpul, Mançester va b.
Taşqi savdo mamlakat iqtisodiyoti uçun juda katta ahamiyatga ega. Çetga çiqariladigan mahsulotning 90% ni sanoat tarmoği beradi. B. B. çetga maşina va uskunalar, transport jihozlari, ip va jun gazlamalar, kimyo mahsulotlari, neft mahsulotlari, oziq-ovqat, qoramol, pölat, toşkömir çiqaradi. Çetdan temir ruda, rangli va nodir metallar, neft, fosforit, paxta, turli xom aşyo va oziq-ovqat mahsulotlari va b. keltiriladi. Taşki savdodagi asosiy mijozlari — Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, AQŞ, Yaponiya. Çet el sayyoxligi rivojlangan (1 yilda 12 mln. kişi kelib ketadi). Pul birligi — funt sterling.
Tibbiy xizmatn. B. B. soğliqni saqlaş tizimida 500 mingga yaqin örinli kasalxonalar bor. 75 mingdan ziyod şifokor tibbiy yordam körsatadi (1990- y.lar örtalari). Kasalxonalarda pulli örin va palatalar mavjud. Şifokorlar 30 dan ortiq tibbiyot maktablarida tayyorlanadi. B. B.da Brayton, Istborn, BognorRijis, Bornmut, Torki, Bat kabi kurortlar bor.
Maorifi va madaniy-ma'rifin muassasalari. B. B.da boşlanğiç va töliqsiz örta ta'lim (5 dan 16 yoşgaça) majburiy. Boşlanğiç maktablarda 5 yoşdan 11 yoşgaça öqiladi. Örta maktablar asosan 3 turga: 5—7 y.lik grammatik maktablar, 5 (ba'zan 7) y.lik texnika maktablari va 4 y.lik zamonaviy maktablarga bölinadi. Öquvçilarning 65% 16 yoşdan keyin ta'limni kollej, unt va b. oliy öquv yurtlari va markazlarida davom ettiradi. B. B.da 79 unt, 40 ga yaqin politexnika kolleji bor. Eng kadimgi untlari Oksford (1167) va Kembrij (1209) untlaridir.
Eng yirik kutubxonalari: Britaniya muzeyi kutubxonasi, Şotlandiya Milliy kutubxonasi (3 mln. dan ortiq asar), Kembrij va Oksford untlarining kutubxonalari va b. Eng yirik muzeylari: Britaniya muzeyi (1753). Milliy galereya (1824), Teyt galereyasi (1897), Şotlandiya Kirollik muzeyi (1854) va b.
Ilmiy muassasalarn. B.B. fani taraqqiyotida Oksford (1167) va Kembrij (1209) untlari katta ahamiyatga ega. 1662 y.da London Qirollik jamiyati taşkil topdi. Bu jamiyat B. B. fanini, ayniqsa tabiat fanlarini taraqqiy ettirişda muhim ahamiyatga ega böldi. 1675 y. Grinviçda B. B.ning astronomiya sohasidagi asosiy ilmiy muassasasi — Qirollik rasadxonasi oçildi. 1945 y.dan boşlab i. t. markazlari kupaya bordi. 1990-y. örtalarida 50 ga yakln unt va kollejlarda i. t. işlari olib borildi. Xususiy sanoat lab.lari hamma tadqiqot işlarining yarmidan köpini bajaradi. Köp firmalarda (500 dan ortiq kişi işlaydi) ham tadqiqotlar olib bori l ad i. Kooperativ tadqiqot assotsiatsiyalari uruşdan keyingi yillarda ikki baravardan köproq ortdi. Davlat tadqiqot intlari va markazlari ham mavjud. 1954 y.da yadro fizikasi va energetika muammolarini tadqiq qiluvçi bir neçta davlat intlari taşkil topdi. Mikrobiologiya, kvant elektronikasi, radioastronomiya va b. sohalarga oid tadqiqot olib boradigan ilmiy markazlar tuzildi. B. B.ning yirik ilmiy muassasalari: Tabiat töğrisidagi bilimlarni rivojlantiriş böyiça London Qirollik jamiyati, Grinviç rasadxonasi, Qirollik san'at akademiyasi, Britaniya akademiyasi, B. B. Klrollik inti, Angliya va ingliz tili töğrisidagi bilimlarni yoyiş böyiça Britaniya kengaşi (hammasi London ş.da), Edinburg qirollik jamiyati.
Matbuoti, radnoeşnttirişi va telekörsatuvi. B.B.da juda köp gaz. va jur. lar naşr etiladi. Eng muhimlari: «Gardian» («Posbon», kundalik gaz., 1821 y.dan), «Deyli meyl» («Kundalik poçta», kundalik gaz., 1896 y.dan), «Deyli star» («Kundalik yulduz», kundalik gaz., 1978 y.dan), «Tayme» («Vaqt», kundalik gaz., 1785 y.dan), «Vumen» («Ayol», xotinqizlar uçun suratli haftanoma, 1932 y.dan) va b. B. B.da Press Assoşieyşn (içki axborot töplaşga va ommalaştirişga ixtisoslaşgan yetakçi axborot agentligi, 1868 y.da asos solingan), Reyter (xalqaro axborot tarqatişga ixtisoslaşgan dunyodagi eng yirik axborot agentliklaridan biri, 1851 y.da taşkil etilgan; asosçisi Paul Yulius Reyter nomi b-n ataladi) matbuot agentliklari bor.
B. B.da radioeşittirişlar 1922 y.dan, telekörsatuvlar 1936 y.dan olib boriladi. B. B.da 400 ga yaqin radiostansiya, 180 ga yaqin asosiy va 400 dan ortiq yordamçi telestudiyalar mavjud. Britaniyaning yetakçi radioeşittiriş va telekursatuv korporatsiyasi — «Britiş Brodkasting Korporeyşn» — Bibisi 1922 y.da taşkil etilgan.
Adabiyoti. Ingliz adabiyoti 5—6-a. larda vujudga kela boşlagan. 5—11- a.larda anglosaks şevalarida xalq naqllari va quşiqlari yaratildi, ular asosida «Beovulf» qahramonnomasi vujudga keddi. B. B.ni normannlar zabt etgaç (11-a.), yuqori tabaqa kişilari orasida fransuz tili rasm bulib qoldi, adabiyot fransuz, lotin va ingliz tillarida rivojlandi. 14-a.ning ikkinçi yarmiga kelib, örta ayerlar B. B. adabiyoti yuqori bosqiçga kötarildi. Monarxiya davlatining mustahkamlana borişi b-n B. B. adabiyoti milliy xarakter kasb etdi. Ritsarlik romani an'analari davom etişi b-n bir qatorda U. Leglendning «Qöşçi Pyotr haqida tuş» poemasi, J. Çoserning «Kenterberi hikoyalari»da ezilgan dehqonlarning feodal zulmiga qarşi harakatlari, ijtimoiy guruhlar hayoti realistik aks etdi. Uyğoniş davri B. B. adabiyotida barça janrlar taraqqiy etdi. Buyuk gumanist, utopist sotsialist T. Morning «Utopiya» romani, F. Sidney sonetlari, E. Spenser şe'rlari yuzaga keldi. «Yakov IV», «Jorj Grin Vekfild dalasi qorovuli» (Robert Grin), «Uluğ Temur», «Doktor Faustning fojiali tarixi», «Malta yahudiysi» (Kristofer Marlo) kabi tarixiy tragediyalar yaratildi. Uyğoniş davri B. B. adabiyotining yuqori bosqiçi V. Şekspir ijodi b-n uzviy boğliqdir. Salaflaridan farqli ravişda Şekspir yangi — burjua davri kişisi xarakteridagi ziddiyatlarni, ma'naviy özgarişlarni, şaxs b-n muhit orasidagi nomuvofiqlikning asoslarini tasvirladi. Adibning ijtimoiy falsafiy tragediyalari («Hamlet», «Otello», «Qirol Lir», «Makbet») Yevropa adabiyotida keskin buriliş yasadi. Uygoniş davrining sönggi vakili J. Miltonning qator epik dostonlari va «Samson kuraşçi» tragediyasida barokko uslubi namoyon böldi.
18-a. ingliz ma'rifatçilik adabiyoti uçun jamiyat demokratik tabaqalari manfaatlarini yoqlab, ilğor ğoyalarni tarğib qiliş xosdir. Bu davrda şe'riyat, dramaturgiya rivojlandi, roman yetakçi janrga aylandi. J. Svift burjua jamiyati illatlarini aççiq satira ostiga oldi («Gulliverning sayohatlari»), D. Defo insonning kuç-qudrati, zör irodasi, tabiatni buysundiruvçi mehnatini madh etdi («Robinzon Kruzo»). 19- a. B. B. adabiyotidagi asosiy adabiy yönalişlar romantizm va tanqidiy realizmdir. Reaksion romantiklar (V. Vordsvort, S. T. Kolrij, R. Sauti) feodal tartiblarni qayta tiklaşga urinsalar, ilğor romantiklar (J. Bayron, P. Şelli) burjua voqeligidan norozi holda, kelajakda adolatning tantana qilişiga işonç bildirdilar. V. Skottning «Puritanlar», «RobRoy», «Ayvengo» kabi romanlarida mehnatkaş xalqning ötmişi, urfodati, siyosiy kuraşlari öz ifodasini topdi. Ç. Dikkens («Oliver Tvist», «Dombi va uning ugli»), V. Tekkerey («Snoblar kitobi», «Şuhratparastlar yarmarkasi») jamiyatdagi qabohatlarni foş etdilar. 19-a.ning oxiri B. B. adabiyotida realizm b-n bir qatorda dekadentlik, naturalizm, neoromantizm oqimlari paydo böldi.
19-a.ning oxiri, 20-a.ning boşidagi realistik yozuvçilar tahqirlangan oddiy kişining qadrqimmatini himoya qildilar (M. Garkness, U. Marris, S. Batler, E. Voyniç, T. Gardi). 20- a. tanqidiy realizmning rivojida B. Şou, J. Golsuorsi ijodi muhim bosqiç böldi. 20-a.ning ikkinçi yarmida dekadentlik va b. reaksion oqimdagi yozuvçilar (E. Garv, D. Untli, L. Kuper) ijodi inqirozga uçradi, ularning ayrimlari mustamlakaçilik siyosatidan yuz ögirib, voqelikni töğri körsatişga intildilar (J. Osborn, K. Emis, D. Ueyn), taraqqiyparvar adiblar (A. Sillitou, S. Çaplin, S. Barstou) ijodi rivojlandi.
B. B. adabiyotining eng yaxşi namunalari özbek tiliga tarjima qilingan: V. Şekspirning pyesalari, J. Sviftning «Gulliverning sayohatlari», D. Defoning «Robinzon Kruzo», E. Voyniçnint «Söna» romanlari va b.
Me'morligi. B. B.da misjez davriga mansub ibtidoiy me'moriy yodgorliklar (Stonxenj — megalit inşooti) va örta asrda qurilgan Vinçester, Norij va b. ibodatxonalar mavjud. Me'morlikning rivojlanişi quyidagi davrlarga bölinadi: roman (11— 12-a.lar); gotika (12—15-a.lar, Dergem, Linkoln, Solsberi, York, Uels ş.laridagi ibodatxonalar); uygoniş davri (15—16- a.lar, bu davrda şahar va qişloklarda haşamatli turar joy binolari köproq qurildi); klassitsizm (K. Ren, J. Gibbs, U. Çeymbers, R. Adam, U. Kent kabi maşhur me'morlar yetişib çiqsi); eklektikamodern (19-a.), binolarning içiga har xil bezaklar beriş, temir, beton va oynadan foydalaniş («Billur saroy», J. Pakston, 1851 va b.) avj oldi. 19-a. oxiri, 20-a. boşlarida şaharlar quriş («boğşahar», «yöldoşşahar» — E. Govarx, R. Envin kabi me'morlar), maktab, turar joy, maişiyma'muriy binolar qurilişi (F. Uebb, N. Şod, Voyzi, Makintoş va b. me'morlar) kjsaldi. 20-a. boşlarida abstrakt funksionalizm hukm surdi. Uruşdan keyingi yillari butun Yevropa böylab bu oqim inqirozga uçradi va b. («formalistik» va «yangi brutalizm») oqimlar b-n almaşdi. L. Dreyk, D. Lesden, R. Metyu, L. Martin, G. Uinteringxem, J. Modeli kabi me'morlar zamonaviy me'morlikning rivojlanişiga hissa qöşdilar.
Tasviriy san'ati. 7— 12-a.larda yaratilgan Vinçester maktabiga mansub anglonormann miniatyuralari, toş öymakorligi, keltlarning naqşli miniatyuralari saqlanib qolgan. 12-a. ga mansub ibodatxonalarda haykalçalar örnatilgan, devorlariga naqş va gullar solingan. 16-a. rassomligida portret salmoqli örin tutdi. X. Xolbeyn, N. Xilliard, A. Oliver kabi rassomlar bu sohada barakali ijod qilişdi. P. Leli, G. Neller, A. Van Deyk kabi rassomlar noziknihol aristokratlar portreta tipini, S. Kuper, J. Rayli kabi miniatyuraçi rassomlar realistik portret san'atini yaratdilar.
18-a. birinçi yarmida paydo bölgan Angliya milliy rassomlik maktabining asosçisi Vilyam Xogartdir. U öşa davr Angliya jamiyatining turli tabaqa vakillari hayotini real tasvirladi. 18-a. ikkinçi yarmida ijod etgan J. Reynolds, T. Geynsboro, G. Rebyorn kabi rassomlar kişilarning histuyğularini haqqoniy ifodalovçi portretlar yaratdilar. Şu davrda milliy manzara janri (T. Geynsboro, J. Krom) paydo böldi.
19-a. birinçi yarmida realistik manzara janri rivojlandi. Peyzaj asarlarida sanoat korxonalari b-n töla şaharlar, kömkök maysazor dalalar, örmonlar, qişloq manzaralarini tasvirlaşga keng örin beriladi. Bu davrda J. Konstebl novator sifatida şuhrat qozondi. D. Rossetti, M. Braun, X. Xant, E. ByornJons kabi rassomlar esa, ötgan zamonni qömsab örta asr qöl mehnati (badiiy hunarmandlik korxonalari, kitob bezaklari)ga qaytişni tarğib qildilar. 19-a. örtalaridagi realistik san'at X. Xerkomer, S. Xeyden asarlarida namoyon böldi.
19-a. oxiri, 20-a. boşlarida syurrealizm, abstraksionizm kabi oqimlar paydo böldi. Bu san'at M. Smit, U. Lyuis, X. Mur va b. rassomlar ijodida öz ifodasini topdi. 20-a.ning yirik realist rassomlari F. Brengvin, O. Jon, U. Orpen, P. Xogart, L. Bredşou, K. Rou, E. Midldiç, D. Grivzlar öz asarlarini insonning mehnat faoliyatiga, tinçlik va adolat uçun kuraş mavzulariga bağişlagan.
Musiqasi. B. B. musiqasi qad. kelt qabilalari musiqa madaniyati zaminida taşkil topdi. Bardlar deb atalgan xalq qöşikçilari ijodida ballada (doston qöşiği) asosiy örin egalladi. Xristianlik tarqalişi b-n birga professional musiqa ijodiyoti (çerkov aytimlari, organ ijroçiligi) rivoj topdi. B. B. polifonik musiqasining ilk namunalari 11 —12-a.larda paydo böldi. Bular J. Dansteybl (15-a.) ijodida rivojlandi. Uyğoniş davrida dunyoviy musiqa janrlari (madrigal, lyutnya va klavesin kuylari, teatr spektakli intermediyalari) taşkil topdi. 16-a. da U. Byord, T. Uilks, J. Uilbi, J. Bull, O. Gibbone B. B.ning maşxur kompozitorlari bölişdi. 17-a.ning oxirida G. Pyorsellnit «Didona va Eney» birinçi milliy operasi maydonga keldi. 18-a.da B. B.da G. Gendel, I. K. Bax, Y. Gaydn, M. Klementi yaşab ijod etdilar. Musiqa muassasalari («KoventGarden») va Qirollik musiqa jamiyati, musiqa naşriyotlari barpo etildi.
19-a. oxirida ingliz kompozitorlik maktabiga asos solindi. Operalar yaratila boşladi. Ingliz musiqasi jahon musiqa madaniyatida közga körinarli öringa çiqdi. Kompozitorlardan Eduard Elgar, R. VoanUilyams, Benjamin Britten bunda katta rol öynadilar. Londondagi Qirollik musiqa akademiyasi B. B.ning asosiy musiqa öquv yurtidir; Albertxoll, RoyyalFestivalxoll, şuningdek, 1967 y.da oçilgan Yelizaveta nomidagi konsert zallari ingliz konsert hayotining yirik markazidir. Estrada tomoşalari Londondagi Palladiumda qöyiladi. Maşhur «Bitlz» ansambli rokmusiqa rivojiga katta hissa qöşdi. Bibisi simfonik orkestri, London simfonik orkestri, «Yangi filarmoniya» simfonik orkestri olamga maşhur. Dirijyorlar J. Barbirolli, A. S. Boult, G. Vud, pianinoçilar J. Mur, M. Limpani, J. Ogdon, J. Lill, skripkaçilar A. Kampoli, G. Temyanka va b. 20-a.ning atoqdi musiqaçilaridir.
Teatri. B. B. teatri kurtaklari inson turmuşi va mehnati b-n boğliq öyinlar va urfodatlardan boşlanadi. Örta asrlarda hukm surgan diniy drama keyinçalik dunyoviy mazmun kasb eta boşladi. 16-a.dan Kuçma professional teatrlar yuzaga kelib, Uyğoniş davrining insonparvarlik ğoyalarini ifodaladi (dramaturglar K. Marlo, T. Kid, J. Lili, U. Şekspir). 16-a. oxiri — 17-a. boşi B. B. teatrining «oltin davri» böldi. Bu davrda 3 xil teatr bölgan: havaskor hunarmandlar teatri, «maktab» havaskorlari teatri, professional teatr. 18-a.ga kelib, teatr ma'rifatparvarlik ğoyalarini tarğib qildi, şu davrda Londonda ikki teatr («DruriLeyn», «KoventGarden») asosiy örinni egalladi. 19-a. dramaturgiyasi romantizmdan realistik qaraşlarni qaror toptirişga ötdi. Londonda «Old Vik» teatri (1818), StratfordonEyvon ş.da Şekspir yodgorlik teatri (1879, 1961 y.dan Kirollik Şekspir teatri), «Mustaqil teatr» (1891) vujudga keldi. Ijroçilikda tabiiylik, sahnaviy ansambl uçun, Şekspir ijodini tiklaş uçun kuraş boşlandi. B. B. teatrida sahnaviy realizm «Kort» teatri (20-a. boşi) faoliyatida qaror topdi. Unda B. Şou va G. Ibsenning realistik pyesalari qöyildi. 20-a.ning 30—40-y.larida teatrlar repertuari B. Pristli asarlari b-n boyidi. J. Osbornning «Nafratlansang, orqaga qayrilib qara» pyesasi (1956) «jahldor yigitlar» dramaturgiyasini boşlab berdi. 1963 y. Londonda Milliy teatr oçildi. Artistlar P. Skofild, L. Olivye, V. Li, P. O.'Tul, D. A. Xilgut, R. Riçardson, rej.lar P. Bruk, P. Xoll, J. Litlvud B. B. teatrining atoqpi namoyandalari hisoblanadi. B. B.dagi teatr öquv yurtlari: Qirollik drama san'ati akademiyasi (1904 y.dan), Bristol untining teatr f-ti.
B. B.da teatr raqsi örta asr oxirlarida vujudga keldi. Londonda taşkil etilgan Qirollik musiqa akademiyasi (1720) balet taraqqiyotida katta rol öynadi. B. B.da «Qirollik baleti», «Balle Ramber», «Londone festival balle», «Uestern tiyetr balle» kabi balet truppalari bor.
B. B. sirki 18-a.da laydo bölib, F. Astley (1742—1814) ijodida yuqori poğonaga kötarildi. U ot öynatuvçilar maktabiga asos soldi, sirkning keyingi taraqqiyotida A. Dyukro, J. Sanjer, B. Milslar katta rol öynadi. B. B.da yezda köçma sirklar işlaydi.
Kinosn. B. B.da kino i. ç. 1896 y.dan boşlandi. 1929 y. birinçi tovuşli film «Tovlamaçilik» yaratildi. Şu yili hujjatli film l ar maktabi vujudga keldi. A. Kordaning 1932 y.da taşkil etgan «London filme» firmasi B. B. va çet el kino arboblari iştirokida birmunça yuqori saviyali filmlar yaratdi («Pigmalion», rej. A. Askvit, «39 qadam», rej. A. Xiçkok kabi). 2-jahon uruşi davrida yaratilgan filmlarda («Mağrur vodiy», rej. P. Tennisson, «Pastor Xoll», rej. R. Boulting, «Yonğinlar boşlandi», rej. X. Jennings) ilğor tamoyillar kuçaydi. Uruşdan söng ingliz klassiklari asarlarini ekranlaştiriş avj oldi. [«Hamlet» (1947), «Riçard III», rej. L. Olivye, «Oliver Tvist», rej. D. Lin kabi]. Hujjatli filmlar i. ç.da «Ozod kino» guruhi samarali iş qildi (195659). 6070-y.larga oid «Öziga xos işq» (rej. J. Şlezinger), «Yolğonçi Billi», «Sportçilar hayoti» (rej. L. Anderson), «Qanday saodatli kun edi» (1972), «Bayram asnosida» (1975) kabi filmlarda xalq hayotini haqqoniy aks ettiriş, murakkab, ziddiyatli xarakterlar yaratişga intiliş sezildi. V. Li, A. Ginness, D. Bogard, R. Xarris, A. Finni, P. Finç, R. Taşingem B. B. kinosining maşhur artistlaridir.
Özbeknston — B. B. munosabatlarn. ÖzR bilan B. B. örtasidagi savdoiqtisodiy hamkorlik 1993 y. noyab. da ÖzR Prezidenti I. A. Karimovning B. B.ga qilgan taşrifi çoğida imzolangan «Savdoiqgisodiy hamkorlik töğrisida», «Kapital qöyilmalar sarflanişini rağbatlantiriş va özaro himoya qiliş haqida» hamda «Ikki yoqlama soliq solinişiga yöl qöymaslik töğrisida»gi şartnomalarga asoslanadi.
1996 y. yakunlariga köra B. B. Özbekistonning Yevropa Ittifoqi mamlakatlari b-n tovar aylanmasi hajmi böyiça 2örinda turadi (Germaniyadan keyin). Özbekistondan B. B.ga paxta tolasi, qimmatbaho toşlar, qora metallar, volfram va ulardan yasalgan buyumlar yuborilsa, B. B.dan mexanik va elektr asbobuskunalar, qandşakar va qandolat mahsulotlari, plastmassa va undan yasalgan buyumlar, mineral yoqilği, farmatsevtika mahsulotlari, şu jumladan dori-darmon, qoğoz va karton, mebel, optik priborlar va apparatlar, tamaki, sut mahsulotlari, kimyoviy birikmalar, noorganik kimyo mahsulotlari va b. keltiriladi.
ÖzR 1992 y.da jahon paxta savdosi meyorlari va qoidalarini muvofiqlaştirib turadigan muhim nohukumat taşkiloti — Liverpul paxta uyuşmasiga a'zo böldi. Özbekiston şu uyuşma b-n birgalikda mamlakatimizda paxtani sertifikatsiyalaşning xalqaro tizimini joriy etiş böyiça iş olib bordi.
Keyingi yillarda ikkala mamlakatning turli darajalardagi delegatsiyalari özaro taşriflari natijasida hamkorlik tobora yaxşilana bordi. 1994 y. 14 okt.da Londondagi asil metallar bozori uyuşmasi Zarafşon affinaj (oltin tozalaş) z-diga eng maqbul oltin quymalar maqomini tasdiqlovçi sertifikat berdi, bu esa Özbekistonning tamğasi butun dunyoda eng yuqori sifat belgisi ekanini biddiradi. 1996 y. okt.da esa mazkur uyuşma huzurida yuqori sifatli kumuş quymalar işlab çiqaruvçi Olmaliq konmetallurgiya k-ti vakolatxonasi rasmiylaştirildi.
1997 y. 4—12 okt. kunlari Toşkentda «Britaniya festivali» ötkazildi. Festival dasturi doirasida B. B.ning 30 ga yaqin kompaniyasi mahsulotlari körgazmasi, «Britaniya qirollari xonadoni merosi» körgazmasi, töqimaçilik maşina uskunalari va me'morlikka bağişlangan seminar ötkazildi, B. B. filmlari namoyiş qilindi va h.k.
Özbekiston—Britaniya savdo va sanoat kengaşining majlislari muntazam ravişda ötkazilib turibdi. Bu majlislarda iqtisodiy aloqalarni rivojlantiriş masalalari, savdo-sotiq, iqtisodiyot va investitsiya sohalaridagi hamkorlikni kuçaytiriş istiqbollari muhokama qilinadi.
Ayrim yirik firma, kompaniya va banklar örtasidagi hamkorlik ham rivojlangan. «Britiş Eyrveyz» kompaniyasi b-n tuzilgan şartnomaga binoan 1992 y. 31 dek.dan boşlab «Özbekiston havo yöllari» millim aviatsiya kompaniyasining samolyotlari haftasiga 4 marta Londonga qatnab turibdi.
1994 y.da «Özbekiston havo yöllari» milliy aviatsiya kompaniyasi B. B. transport departamenti b-n kelişib, Toşkent—Mançe ster—Toşkent örtasida muntazam reyslar bajariş huquqini oldi.
«Özyoğmoytamakisanoat» uyuşmasi xorijiy sarmoya yordamida öz korxonalarini yangilab va ta'mirlab, jahon andozalari darajasiga yetkaziş maqsadida «Kraun» kompaniyasi b-n şartnoma tuzdi. Şartnomaga binoan Qöqon yoğmoy k-tini ingliz sarmoyasi hisobiga qayta qurib, asbobuskunalarini zamonaviylaştirişga kirişildi.
Özbekistonda tamaki sanoatini rivojlantiriş uçun tamaki bargi yetiştiriş, uni qayta işlaş va sigareta i. ç. böyiça «Britiş Ameriken Tobakko» kompaniyasi b-n qöşma korxona barpo etiş töğrisidagi bitimga muvofiq 232 mln. AQŞ dollari miqsoridagi mablağ sarflandi. Bu mablağ asosan Toşkent tamaki fkasini, Urgut tamaki fermentatsiyasi fkasini rekonstruksiyalaş va modernizatsiyalaşga, Samarqand tamaki fkasini qurişga, ijtimoiy tadbirlarga va mutaxassislar tayyorlaşgaişlatildi. Toşkent tamaki fkasida «Saraton» va «Xon» sigaretalarini i. ç. yölga qöyilgan.
1996 y. oxirida Surxondaryo viloyatining Xandiz konida rangli metallarni qidiriş haqida «Oxus Resonrses Corporation» korporaşyasi b-n dastlabki bitim imzolandi. Bitimga köra, B. B. firmasi yil davomida öz mablaği hisobidan konni uzilkesil örganişi, rangli metallarni kompleks qazib olişni taşkil etişga oid texnikaviyiqtisodiy asoslamalarni tayyorlaşi, söngra taxm. 100—150 mln. AQŞ dollari qiymatiga ega bölgan loyiha asosida qörğoşin, pyx, mis, kumuş qazib çiqaradigan qöşma korxona barpo etişi lozim. 1997 y.ning 10 iyulida B. B.ning mazkur korporatsiyasi b-n Navoiy viloyatidagi Aristantov va Balpantov konlarini örganib, aniklaş töğrisida ham dastlabki bitim imzolandi. Özbekiston ğarbiy qismida geol. ma'lumotlarini birgalikda örganiş borasida ham hamkorlik örnatilgan.
ÖzR Qişloq va suv xöjaligi vazirligida «Meredit Jons» kompaniyasi b-n paxta seleksiyasi, uni yetiştiriş va qayta işlaşning ilğor usullari asosida işlaydigan agrofirma barpo etiş rejasi mavjud. Farğona viloyati Yozyovon tumanining 11 xöjaligini öz içiga oladigan bu firma paxta hosildorligini köpaytirişga, tola sifatini oşirişga va tuproq unumdorligini yaxşilaşga olib borişi lozim.
«Özbektelekom» konserni «Jeneral Plassi Telekommunikeyşnz» («JiPiTi») kompaniyasi b-n birgalikda Toşkent uçun zamonaviy raqamli aloqani taşkil etuvçi «Buzton» qöşma korxonasini barpo qildi. Bu loyiha muassislar mablaği, şuningdek eksport kreditlarni kafolatlaş departamenti suğurtasi asosida olingan kredit hisobidan ta'minlandi.
ÖzR Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki B. B.ning 5 ta banki b-n va xorijiy banklarning Londondagi 11 ta bölimi b-n vakillik munosabatlari örnatdi. «Barklayz Bank» tijorat tölovlari böyiça asosiy vakil hisoblanadi. Navoiy viloyatidagi oltin konini özlaştiriş böyiça «NyumontZarafşon» loyihasi amalga oşirilişi Milliy bank b-n «Barklayz Bank» qöşma faoliyatining yönalişlaridan biri böldi. «Barklayz Bank» 161 mln. fransuz franki (salkam 32 mln. AQŞ dollari miqdoridagi) kreditni «Sosyete Jeneral» banki b-n birgalikda yangi «Metropol» mehmonxonasi qurilişi uçun 10 y. mudsatga, ikkinçi kreditni 1,7 mln. AQŞ dollari miqaorida Toşkent töqimaçilik k-tiga B. B.ning «Krosrol» firmasi yuboradigan asbobuskunalar haqini tölaş uçun berdi.
Toşkent ş. hokimligining kapital quriliş boş boşqarmasi «Handy Hayl» firmasi b-n birgalikda diplomatiya korpusi xodimlari, xorijiy firmalarning vakillari yaşaydigan 22 ta 2 qavatli kottej qurişni möljallagan. Bu yerda kiçik supermarket, kafe, bar, 2 ta tennis korti böladi (1998).
ÖzRda B. B. sarmoyasi iştirokidagi 115 ta korxona mavjud, şundan 34 tasida ingliz kapitali 100% ni taşkil etadi. B. B.ning 36 ta firmasi vakolatxonasi rasmiylaştirilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУЮК БРИТАНИЯ, Британия, Буюк Британия ва Шимолий Ирландия Қўшма Қироллиги (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — Шим.Ғарбий Европадаги давлат. Буюк Британия о. (мамлакат ҳудудининг 90%и шу оролда) ва Ирландия о.нинг шим. шарқий қисмида ҳамда уларга ёндош майда ороллар (Англси, Уайт, Норманд, Оркней, Гебрид, Шетленд ва б.)да жойлашган. Ғарбдан Атлантика океани, шарқаан Шим. денгиз ўраб туради. Б. Б. мамлакат асосий қисмининг номи б-н кўпинча Англия деб аталади. Майд. 244,1 минг км2. Аҳолиси 58,5 млн.дан зиёд киши (1990-й.лар охирлари). Пойтахти —Лондон ш. Тарихан таркиб топган ва миллий жиҳатдан ҳар хил бўлган 4 маъмурийсиёсий қисм (Англия, Уэльс, Шотландия ва унга ёндош ороллар, Шимолий Ирландия) дан иборат. Мэн ва Норманд о.лари мустақил маъмурий ҳудуд ҳисобланади. Давлат тузуми. Б. Б. конституцион монархия. Давлат бошлиғи қирол (қиролича). Мамлакатнинг конституцияси йўқ. 1215 й.ги Улуғ Эркинликлар хартияси, 1679 й.ги Хабеас корпус акти, 1931 й.ги Вестминстер статута, 1969 й.ги Халқ вакиллиги тўғрисидаги акт ва б. энг муҳим парламент ҳужжатлари ҳисобланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни қирол (қиролича) ва парламент (у икки палатадан иборат: Лордлар палатаси ва Жамоалар палатаси), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат (вазирлар маҳкамаси) амалга оширади. Бош вазирни қирол (қиролича) тайинлайди. Ҳукумат аъзолари парламент аъзоларидан бўлиши керак. Б. Б. таркибидаги Англия, Уэльс ва Шотландия ўзининг суд тизимига, маҳаллий бошқарув органларига эга. Шим. Ирландия маъмурий мухторият ҳуқуқига эга бўлиб, уни қирол (қиролича) тайинлаган губернатор бошқаради. Б. Б. ўтмишда Британия империяси таркибида бўлган мамлакат ва ҳудудларни бирлаштирувчи Ҳамдўстликка бошчилик қилади.
Табиати. Б. Б.нинг ер юзаси асосан пастгекислик. Англиянинг шим.ғарби тогликдан, маркази ва жан.шарки текислик ва сертепа пасттекисликлардан, Шотландиянинг қирғоги эгрибугри, шим; қисми тор ва чуқур Глен-Мор депрессияси 2 қисмга бўлиб турган Шим. Шотландия тоғлигидан иборат. Бу иккала қисмнинг жан.да (Грампиан тоғлари) мамлакатнинг энг баланд чўққиси — Бен-Невис (1343 м) кўтарилиб туради. Грампиан тоғларидан жан.да Шотландия пасттекислиги, ундан жан.рокда Жан. Шотландия қири (бал. 842 м гача) жойлашган. Улардан ғарбда Камберленд тоғлари (Скофелл тоғи, 978 м) қад кўтарган. Жан.га томон орол кенгая боради; бу ерда — Уэльс я. о.нинг ғарбида Кембрий тоглари (Сноудон тоғи, 1085 м) бор. Англиянинг ғарбий қирғоғида кенг қўлтиқлар (Ливерпул, Кардиган, Бристоль), марказий ва жан. қисмларида пасттекисликлар (Шим. Шарқий Фени, Лондон ҳавзаси, Мидленд, Хэмпшир), қатор асимметрик тепалар (бал. 200— 300 м) бор. Шим. Ирландия айрим кичиккичик қирлардан (Антрим, Сперриин, Морн ва б.) иборат.
Б. Б.да фойдали қазилмалар кам. Асосан темир рудаси ва юқори сифатли тошкўмир, тош туз, каолин, озроқ микдорда ёнувчи сланец қазиб олинади. Нефть ва рангли металл конлари мавжуд. Шим. денгизнинг Б. Б. қиртоғи яқинида табиий газ конлари бор.
Б. Б.да мўътадил денгиз иқлими хукмрон; у серёғин, ўзгарувчан, тез-тез шамол бўлиб туради. Жан.ғарбида янв. нинг ўртача т-раси 7°, шарқда 3,5° гача. Шим.ғарбида ёз салқин, сернам, жан. шарқда анча илиқ ва қуруқ. Шим. да июлнинг ўртача т-раси 13°, жан.шаркда 16,5°. Лондон ва у нинг атрофида тра юз кун давомида 0°дан паст, мамлакат шарқида баъзан —18° гачатушади. Ёғин йил давомида деярли бир меъёрда (куз ва кишда бир оз кўпроқ) тушади, жан.шарқида ёз ва кузда кўпроқ ёғади. Шотландия, Шим. Ирландия, Англия б-н Уэльснинг тоғли жойларида ёғин энг кўп (1000—1500 мм, айрим жойларда 3000 мм гача) ёғади. Жан.шарқда 600—750 мм дан ошмайди. Булутли кунлар кўп, Кишда тез-тез туман (Лондонда қишда 1 ойда 7—10 кун) тушади. Дарёлари кўп, серсув, лекин қисқа. Асосий дарёлари — Северн, Темза, Трент, Мерси, Клайд. Дарёлар асосан ёмғир сувларидан тўйинади; куз ва қишда тўлиб оқади, яхламайди, кўпчилиги кема қатнайдиган каналлар б-н бирлаштирилган. Тоғларида кўллар кўп. Уларнинг аксарияти музлик ва тектоник ҳаракат натижасида пайдо бўлган. Энг йирик кўллари: ЛохНей, ЛохЛомонд, ЛохНесс. Шотландия шим .да тоғподзол тупроқ, тоғ тепаларида тоғтундра тупроқ, пасттекисликларда, шим.ғарбда ва шим. да чимли подзол тупроқ, шарқий соҳилда ва жан.да қўнғир ўрмон, айрим ерларда чимликарбонатли ва унумдор аллювиал тупроқдар тарқалган. Шим.да тайга ва аралаш ўрмонлар (қарағай, дуб, оқ қайин), жан.да кенг баргли ўрмонлар (дуб, граб, шумтол) Усади. Ўрмонлар Б. Б. майдонининг 9% ида қолган. Ўтлоқлар ҳамма жойда учрайди. Тоғларнинг юқори минтақаларида тоғ ўтлоқлари ва торфзорлар бор. Ўрмонларда ҳайвонлар жуда кам. Очиқ жойларда тулки, қуён, олмахон, типратикан, ер қазувчи ҳар хил сут эмизувчилар учрайди. Қушлардан ёввойи каптар, шотланд каклиги, ўрдак, қизилиштон, карқур ва б. бор. Миллий боғлар, ўрмон қўриқхоналари мавжуд.
Аҳолисининг 81,5%и инглизлар. Уэльс лар ёки валлийлар (1,9%), шотландлар (9,6%), ирландлар (2,4%) ва б. халқлар бор. Давлат тили ва аҳолининг купчилиги гаплашадиган тил — инглиз тили. Ирландлар, уэльслар ва гэлларнинг бир қисми кельт тилларига кирадиган маҳаллий тилларда гаплашадилар. Диндорларнинг аксарияти протестантлар; аҳолисининг бир қисми (шу жумладан ирландлар) католиклардир. Аҳолининг 90%и шаҳарларда яшайди (1996). Йирик шаҳарлари: Лондон, Бирмингем, Глазго, Ливерпул, Манчестер, Шеффилд, Лидс.
Тарихи. Ҳоз. Б. Б. ҳудудида мил. ав. 1-минг йилликда кельт қабилалари — бриттлар яшаган. Мил.Ьа.да Британия о.ларининг катта қисмини римликлар босиб олди. 5-а.нинг иккинчи ярмида англосакслар мамлакатнинг талай кисмини босиб олиб, илк феодал қиролликлар (Кент, Уэссекс, Суссекс, Шарқий Англия, Нортумбрия, Мерсия) тузишган. 9-а. бошларида англосакс давлатлари бирлаштирилиб, «Англия» деб атала бошлади. Англия 1016—42 й.ларда норманнлар (данияликлар) ҳукмронлигида бўлган.
1066 й. Англияни Нормандия герцоги Вильгельм I истило қилгандан сўнг мамлакатда феодал ер эгалиги пайдо бўлиб, деҳқонларни тутқинликка (крепостнойликка) айлантириш авж олди. 10—11-а.ларда ҳунармандчилик ва савдо-сотиқ маркази тусини олган шаҳарлар пайдо бўла бошлади. 12—13- а.ларда марказлашган молия ва суд муассасалари юзага келди. 1265 й. пайдо бўлган Парламент божларни тасдиқлаш ва қонунлар жорий этиш ҳуқуқини олди;
ҳокими мутлақлик тизими (монархия) барпо бўлди. Англия б-н Франция ўртасида бўлиб ўтган Юз йиллик уруш (1337—1453) оқибатида солиқларнинг кўпайиши ва 1348—49 й.лардаги вабодан сўнг аҳоли аҳволининг оғирлашиши Уот Тайлер (1381) бошчилигидаги деҳқонлар қўзғолонига сабаб бўлди. Қўзғолон мағлубиятга учраган бўлсада, деҳқонларнинг баршчинадан қутулишига туртки бўлди. 15-а.да Англияда деҳқонларнинг тутқинлиги батамом йўқотидди, товар-пул муносабатларининг ривожланиши майда ва ўрта ҳол дворянларнинг табақаланишига сабаб бўлди. Капиталистик муносабатлар шаклланаётган пайтда тюдорлар сулоласининг чекланмаган ҳокимияти (1485—1603) қарор топди. Мовут саноатининг ривожланиши, жунга талабнинг кўпайиши туфайли экинзорлар чорва яйловларига айланиб кетди, натижада деҳқон хўжаликлари хонавайрон бўлди. 16-а.нинг 30-й. ларида бошланган реформация ҳаракати натижасида папа ҳукмронлигига чек қўйилиб, черковга қарашли ерлар буржуалашган янги дворянларга бўлиб берилди. 16-а. 2-ярми — 17-а. бошларида Англия ҳукумати мустамлакачилик сиёсатини юрита бошлади (Ирландияда хусусий ерлар мусодара қилинди, Шим. Америкада эса дастлабки инглиз мустамлакалари пайдо бўдци), қуллар бозори ва портлар кучайтирилди. Денгизда ҳукмронлик учун курашда Англия ғолиб чикди. 16-а. охиридан бошлаб абсолютизмга асосланган тузум инқирозга юз тутди, стюартлар (Яков I, 1603—25; Карл I, 1625—49) ички ва ташқи сиёсатининг буржуазия манфаатларига зид келиб қолиши абсолютизмга қарши буржуа мухолифатини келтириб чиқарди. Бу зиддиятлар 17-а.даги инглиз буржуа инқилобига олиб келди. Инқилобда ғалаба қозонган буржуазия ва янги дворянлар қ. х. ҳамда саноатда капиталистик тараққиётга тўсиқ бўлиб турган ғовларни йўқотди, и. ч. кучларининг ривожланишига йўл очди. 17-а. охирида Б. Б.да ер ва молия аристократиясининг сиёсий иттифоқи пайдо бўлди. 18-а. ўрталарига келиб мануфактура босқичидан корхона тизимига ўтиш учун шароит яратилди. 18-а.нинг 2-ярмида Б. Б. ҳукмрон доиралари сиёсий жиҳатдан ажралиб, ҳоким синфларнинг 2 партияси — тори б-н виги шаклланди. 19-а. ўрталарида шу партиялар асосида консерваторлар ва либераллар партияси ташкил топди.
17—18-а.ларда Б. Б. Ҳиндистон, Шим. Америкада янги ерлар забт этди. Франциядан Канадани тортиб олди. Шим. Америкадаги мустақиллик учун бўлган уруш (1775—83) натижасида Шим. Америка мустамлакалари мустақилликка эришди ва мустақил АҚШ давлати ташкил топди. 18-а. охири — 19-а. бошларида Б. Б. инқилобга қарши коалициянинг, кейинчалик Наполеон Франциясига қарши иттифоқнинг асосий ташкилотчиси бўлди. Франциянинг мағлубиятидан Б. Б. буржуазияси ўз савдо-саноати ва мустамлакачилик ҳукмронлигини мустаҳкамлашда фойдаланди. Вена конгресси (1814— 15) қарорларига мувофиқ, Мальта, Цейлон о.лари, Жан. Африкадаги Кап мустамлакаси ва б. ҳудудлар Б. Б.га ўтди. Мустамлака халқпарини талаш ҳамда деҳқонларни ер мулкидан маҳрум қилиш эвазига сармоя жамғарилиб, саноатда тўнтариш ясашга замин тайёрланди.
19-а.нинг 30-й.ларида и. ч.нинг фка тизими қарор топди. 30—40-й.ларда сиёсий жиҳатдан шаклланган ишчилар ҳаракати — чартизм кенг авж олди. Б. Б. ҳукуматининг ташқи сиёсати инглиз буржуазиясининг савдо-саноат соҳасидаги устунлигини мустаҳкамлаш, мустамлакаларни кўпайтиришга қаратилди. Б. Б. Янги Зеландия, Бирма, Жан. Америкадаги поёнсиз ҳудудларни босиб олди, 19-а.нинг биринчи ярмига келиб, Ҳиндистонни забт этишни тугаллади, Хитой (184042, 185660) ҳамда Афғонистонга қарши (1838—42, 1878—80) босқинчилик урушлари олиб борди, Ҳиндистон (1857—60), Ирландия (1848—67 ва б.), Ямайка о.даги (1832) миллий озодлик қўзғолонларини шафқатсизлик б-н бостирди. Хитойдаги Тайпин қўзғолонини (1851—64) бостиришда иштирок этди. Қрим уруши ташаббускорларидан бири бўлди. 1878 й. Кипр о.ни, 1882 й. Миср, 1898 й. Шарқий Суданни, 1899—1902 й.ларда Жан. Африкадаги бир қанча ҳудудларни забт этди.
20-а. бошларига келиб Б. Б. иқгисодий жиҳатдан АҚШ ва Германиядан орқада қола бошлади. Б. Б. б-н Германия ўртасидаги зиддият 1-жаҳон урушини келтириб чиқарди. Уруш оқибатида ғолиб мамлакатлар қатори Германиянинг Осиё ва Африкадаги мустамлакаларини тортиб олиш ҳисобига ўз мустамлакаларини кенгайтиришга эришди. 20-й.ларда Б. Б. Хитойга қарши интервенция уюштиришда қатнашди. 1929—33 й.лардаги жаҳон иқтисодий инқирози Б. Б. иқтисодиётига катта зарар етказди. 1938 й. Б. Б. ҳукумати Мюнхен шартномасига қўшилиб, 2-жаҳон урушининг бошланишига йўл очди. 1939 й. 3 сент.да Б. Б. Германияга уруш эълон қилди. Уруш Б. Б.нинг иқтисодий ва сиёсий мавқеини анча пасайтирди. 2-жаҳон урушидан сўнг Б. Б. мустамлакачилик империяси тушкунликка юз тутди. 1970-й.ларнинг ўрталарида Б. Б.нинг деярли барча мустамлакалари мустақилликка эришди. 2-жаҳон урушидан кейин Б. Б. ҳукуматини навбатманавбат лейбористлар (1945—51, 1964—70, 1974—79) ва консерваторлар (195164, 197074 ва 1979 й.дан) партияси бошқарди. Б. Б. 1945 йдан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 18 фев.да ўрнатган. Миллий байрами — Қиролича туғилган кун (июнь ойининг иккинчи ёки учинчи шанбаси).
Асосий сиёсий партияларн, касаба уюшмалари. Лейбористлар партияси, 1900 й. тузилган; Консерваторлар партияси, 1867 й. ташкил топган; Либерал демократлар партияси, 1988 й.да асос солинган; Уэльс миллатчи партияси, 1925 й.да тузилган; Шотландия миллий партияси, 1928 й.да ташкил этилган; Британия Коммунистах партияси, 1988 й.да Б.Б. Коммунистик партиясининг собиқ аъзолари томонидан тузилган; Сўл демократлар партияси, 1920 й. ташкил этилган.
Энг йирик касаба уюшма бирлашмаси — Британия тредюнионлар конгресси, 1868 й. тузилган; Шотландия тредюнионлар конгресси, 1897 й. тузилган; Тредюнионлар умумий федерацияси, 1899 й. тузилган; Уэльс тредюнионлар конгресси, 1973 й. ташкил этилган.
Хўжалнги. Б. Б. — иктисодий жиҳатдан ривожланган йирик саноатлашган мамлакат. Ялпи ички маҳсулотнинг 21% ни саноат, 1,8% ни қишлоқ, ўрмон ва балиқ хўжалиги, 70,2% ни хизмат кўрсатиш тармоғи беради. 1 ва 2-жаҳон урушлари орасида бир қанча саноат тармоқлари, хусусан ҳарбий индустрия б-н боғланган кимё, электротехника ва автомобиль саноати бир кадар тараққий этди. 2-жаҳон урушида Англия иқтисодиётига катта путур етди: мамлакат миллий бойликларининг 1/4 қисми қўлдан кетди; саноат и. ч. урушдан аввалги даражадан 25% камайди, чет эллардаги капиталининг қарийб 1/4 қисмини қўлдан бой беришга ёки сотишга мажбур бўдди. Иқтисодиётнинг ҳарбий изга ‘туширилиши кўпданкўп беҳуда харажатларни келтириб чиқарди. Жаҳон саноат и. ч.ида 1948 й.да Б. Б. улуши 11,9% эди, 1968 й.да 7,4% га тушиб қолди.
Саноати. Б. Б. экспортининг 90% ни саноат таъминлайди. 2-жаҳон урушидан кейин саноат тузилмасида катта ўзгаришлар содир бўлди: кончилик, қора металлургия, енгил ва озиқ-овқат саноати, шунингдек кемасозлик ва автомобилсозлик каби тармоклар улуши камайди; энергетика, электр машинасозлиги ва кимё саноатининг улуши ошди. Атом, электрон, аэрокосмик, нефтни қайта ишлаш ва нефть кимёси тармоқдари катта аҳамият касб этди. Машинасозлик — саноатнинг муҳим тармоғи, автомобиль, самолёт, ракеталар, кемалар, саноат корхоналари учун комплекс асбобускуналар, илмий аппаратлар ва асбоблар, радио электроника ва электроника маҳсулотлари и. ч. айниқса ажралиб туради. Тракторсозлик, станоксозлик, нефтни кайта ишлаш, кимё (пластмасса ва синтетик смолалар, дори-дармонлар, маъданли ўғит, бўёқлар, кимёвий толалар, синтетик каучук, сульфат кислота и. ч.), тўқимачилик, озиқ-овқат саноати ривожланган. Енгил саноатнинг пойабзал тикиш, тикувчилик ва б. тармоқлари бўйича йирик корхоналар мавжуд. Машинасозлик марказларининг кўпчилиги Жан. ва Марказий Англияда жойлашган, уларнинг энг муҳимлари — Лондон, Бирмингем, Ковентри, Лутон, Шеффилд ш.ларида. Кора металлургиянинг асосий марказлари — Жан. Уэльс, Йоркшир ва Хамберсайд, Шим. Англия ва Шотландияда. Рангли метал
лургия корхоналари — Мидленд, Жан. Уэльс, Тайнсайд ва Лондонда. Атом саноати корхоналари Шим. Ғарбий Англия ва Лондон атрофида жойлашган. Кимё саноати корхоналари Катта Лондон, Ланкашир, Чешир, Шим. денгиз ва Бристоль қўлтиғи соҳилларида, тўқимачилик саноати корхоналари Ланкашир ва Йоркширда. Шим. денгизда катта нефть ва газ захиралари мавжуд. Б. Б.да йилига ўртача 48,2 млн. тонна тошкўмир, 121,8 млн. тонна нефть, 89,8 млрд. м3 табиий газ қазиб олинади, 304,5 млрд. кВтсоат электр энергияси (асосан иссиқлик электр ст-яларида) ҳосил қилинади, 17,5 млн. тонна пўлат ишлаб чиқарилади.
Қишлоқ хўжалигидамамлакатдаги меҳнатга қобилиятли аҳолининг 2% гина банд. Б. Б. қишлоқ хўжалиги интенсивлик, маҳсулдорлик ва механизациялашувнинг юксак даражаси б-н ажралиб туради. У мамлакатнинг озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжининг 75%ини таъминлайди. Қ. х.нинг асосий тармоғи — чорвачилик. Б. Б.да 12 млн. қорамол, 7,5 млн. чўчқа, 41,5 млн. қўй, 131 млн. парранда бор. Деҳқончилиқда асосий экин — ғалла. Қанд лавлаги, картошка ҳам экилади. Сабзавотчилик, боғдорчилик, гулчилик ривожланган. Шим. денгиз ва Атлантика океанида балиқ овланади.
Транспорти. Т.й.ларузунлиги 32 минг км. Асосий т. й. узели — Лондон; ундан 11 томонга т. й. кетган. Т. й.ларнинг зичлиги жиҳатидан Европада Бельгиядан кейин 2ўринда. Ички кжларни ташишда автомобиль транспорти 1ўринда. 368,8 минг км автомобиль йўли бор (1990-й.лар охирлари). Йўловчилар ташишда ҳаво транспортининг мавқеи катта. Денгиз савдо флотининг тоннажи 4,3 млн. тонна дедвейт. Энг йирик денгиз портлари: Лондон, Саутгемптон, МилфордХейвен, Халл, Имменгем, Ливерпул, Манчестер ва б.
Ташқи савдо мамлакат иқтисодиёти учун жуда катта аҳамиятга эга. Четга чиқариладиган маҳсулотнинг 90% ни саноат тармоғи беради. Б. Б. четга машина ва ускуналар, транспорт жиҳозлари, ип ва жун газламалар, кимё маҳсулотлари, нефть маҳсулотлари, озиқ-овқат, қорамол, пўлат, тошкўмир чиқаради. Четдан темир руда, рангли ва нодир металлар, нефть, фосфорит, пахта, турли хом ашё ва озиқ-овқат маҳсулотлари ва б. келтирилади. Ташки савдодаги асосий мижозлари — Европа Иттифоқи мамлакатлари, АҚШ, Япония. Чет эл сайёхлиги ривожланган (1 йилда 12 млн. киши келиб кетади). Пул бирлиги — фунт стерлинг.
Тиббий хизматн. Б. Б. соғлиқни сақлаш тизимида 500 мингга яқин ўринли касалхоналар бор. 75 мингдан зиёд шифокор тиббий ёрдам кўрсатади (1990- й.лар ўрталари). Касалхоналарда пулли ўрин ва палаталар мавжуд. Шифокорлар 30 дан ортиқ тиббиёт мактабларида тайёрланади. Б. Б.да Брайтон, Истборн, БогнорРижис, Борнмут, Торки, Бат каби курортлар бор.
Маорифи ва маданий-маърифин муассасалари. Б. Б.да бошланғич ва тўлиқсиз ўрта таълим (5 дан 16 ёшгача) мажбурий. Бошланғич мактабларда 5 ёшдан 11 ёшгача ўқилади. Ўрта мактаблар асосан 3 турга: 5—7 й.лик грамматик мактаблар, 5 (баъзан 7) й.лик техника мактаблари ва 4 й.лик замонавий мактабларга бўлинади. Ўқувчиларнинг 65% 16 ёшдан кейин таълимни коллеж, унт ва б. олий ўқув юртлари ва марказларида давом эттиради. Б. Б.да 79 унт, 40 га яқин политехника коллежи бор. Энг кадимги унтлари Оксфорд (1167) ва Кембриж (1209) унтларидир.
Энг йирик кутубхоналари: Британия музейи кутубхонаси, Шотландия Миллий кутубхонаси (3 млн. дан ортиқ асар), Кембриж ва Оксфорд унтларининг кутубхоналари ва б. Энг йирик музейлари: Британия музейи (1753). Миллий галерея (1824), Тейт галереяси (1897), Шотландия Кироллик музейи (1854) ва б.
Илмий муассасаларн. Б.Б. фани тараққиётида Оксфорд (1167) ва Кембриж (1209) унтлари катта аҳамиятга эга. 1662 й.да Лондон Қироллик жамияти ташкил топди. Бу жамият Б. Б. фанини, айниқса табиат фанларини тараққий эттиришда муҳим аҳамиятга эга бўлди. 1675 й. Гринвичда Б. Б.нинг астрономия соҳасидаги асосий илмий муассасаси — Қироллик расадхонаси очилди. 1945 й.дан бошлаб и. т. марказлари купая борди. 1990-й. ўрталарида 50 га яклн унт ва коллежларда и. т. ишлари олиб борилди. Хусусий саноат лаб.лари ҳамма тадқиқот ишларининг ярмидан кўпини бажаради. Кўп фирмаларда (500 дан ортиқ киши ишлайди) ҳам тадқиқотлар олиб бори л ад и. Кооператив тадқиқот ассоциациялари урушдан кейинги йилларда икки баравардан кўпроқ ортди. Давлат тадқиқот интлари ва марказлари ҳам мавжуд. 1954 й.да ядро физикаси ва энергетика муаммоларини тадқиқ қилувчи бир нечта давлат интлари ташкил топди. Микробиология, квант электроникаси, радиоастрономия ва б. соҳаларга оид тадқиқот олиб борадиган илмий марказлар тузилди. Б. Б.нинг йирик илмий муассасалари: Табиат тўғрисидаги билимларни ривожлантириш бўйича Лондон Қироллик жамияти, Гринвич расадхонаси, Қироллик санъат академияси, Британия академияси, Б. Б. Клроллик инти, Англия ва инглиз тили тўғрисидаги билимларни ёйиш бўйича Британия кенгаши (ҳаммаси Лондон ш.да), Эдинбург қироллик жамияти.
Матбуоти, радноэшнттириши ва телекўрсатуви. Б.Б.да жуда кўп газ. ва жур. лар нашр этилади. Энг муҳимлари: «Гардиан» («Посбон», кундалик газ., 1821 й.дан), «Дейли мейл» («Кундалик почта», кундалик газ., 1896 й.дан), «Дейли стар» («Кундалик юлдуз», кундалик газ., 1978 й.дан), «Тайме» («Вақт», кундалик газ., 1785 й.дан), «Вумэн» («Аёл», хотинқизлар учун суратли ҳафтанома, 1932 й.дан) ва б. Б. Б.да Пресс Ассошиэйшн (ички ахборот тўплашга ва оммалаштиришга ихтисослашган етакчи ахборот агентлиги, 1868 й.да асос солинган), Рейтер (халқаро ахборот тарқатишга ихтисослашган дунёдаги энг йирик ахборот агентликларидан бири, 1851 й.да ташкил этилган; асосчиси Пауль Юлиус Рейтер номи б-н аталади) матбуот агентликлари бор.
Б. Б.да радиоэшиттиришлар 1922 й.дан, телекўрсатувлар 1936 й.дан олиб борилади. Б. Б.да 400 га яқин радиостанция, 180 га яқин асосий ва 400 дан ортиқ ёрдамчи телестудиялар мавжуд. Британиянинг етакчи радиоэшиттириш ва телекурсатув корпорацияси — «Бритиш Бродкастинг Корпорейшн» — Бибиси 1922 й.да ташкил этилган.
Адабиёти. Инглиз адабиёти 5—6-а. ларда вужудга кела бошлаган. 5—11- а.ларда англосакс шеваларида халқ нақллари ва қушиқлари яратилди, улар асосида «Беовульф» қаҳрамонномаси вужудга кедди. Б. Б.ни норманнлар забт этгач (11-а.), юқори табақа кишилари орасида француз тили расм булиб қолди, адабиёт француз, лотин ва инглиз тилларида ривожланди. 14-а.нинг иккинчи ярмига келиб, ўрта аерлар Б. Б. адабиёти юқори босқичга кўтарилди. Монархия давлатининг мустаҳкамлана бориши б-н Б. Б. адабиёти миллий характер касб этди. Рицарлик романи анъаналари давом этиши б-н бир қаторда У. Легленднинг «Қўшчи Пётр ҳақида туш» поэмаси, Ж. Чосернинг «Кентербери ҳикоялари»да эзилган деҳқонларнинг феодал зулмига қарши ҳаракатлари, ижтимоий гуруҳлар ҳаёти реалистик акс этди. Уйғониш даври Б. Б. адабиётида барча жанрлар тараққий этди. Буюк гуманист, утопист социалист Т. Морнинг «Утопия» романи, Ф. Сидней сонетлари, Э. Спенсер шеърлари юзага келди. «Яков IV», «Жорж Грин Вэкфильд даласи қоровули» (Роберт Грин), «Улуғ Темур», «Доктор Фаустнинг фожиали тарихи», «Мальта яҳудийси» (Кристофер Марло) каби тарихий трагедиялар яратилди. Уйғониш даври Б. Б. адабиётининг юқори босқичи В. Шекспир ижоди б-н узвий боғлиқдир. Салафларидан фарқли равишда Шекспир янги — буржуа даври кишиси характеридаги зиддиятларни, маънавий ўзгаришларни, шахс б-н муҳит орасидаги номувофиқликнинг асосларини тасвирлади. Адибнинг ижтимоий фалсафий трагедиялари («Ҳамлет», «Отелло», «Қирол Лир», «Макбет») Европа адабиётида кескин бурилиш ясади. Уйгониш даврининг сўнгги вакили Ж. Мильтоннинг қатор эпик достонлари ва «Самсон курашчи» трагедиясида барокко услуби намоён бўлди.
18-а. инглиз маърифатчилик адабиёти учун жамият демократик табақалари манфаатларини ёқлаб, илғор ғояларни тарғиб қилиш хосдир. Бу даврда шеърият, драматургия ривожланди, роман етакчи жанрга айланди. Ж. Свифт буржуа жамияти иллатларини аччиқ сатира остига олди («Гулливернинг саёҳатлари»), Д. Дефо инсоннинг куч-қудрати, зўр иродаси, табиатни буйсундирувчи меҳнатини мадҳ этди («Робинзон Крузо»). 19- а. Б. Б. адабиётидаги асосий адабий йўналишлар романтизм ва танқидий реализмдир. Реакцион романтиклар (В. Вордсворт, С. Т. Колриж, Р. Саути) феодал тартибларни қайта тиклашга уринсалар, илғор романтиклар (Ж. Байрон, П. Шелли) буржуа воқелигидан норози ҳолда, келажакда адолатнинг тантана қилишига ишонч билдирдилар. В. Скоттнинг «Пуританлар», «РобРой», «Айвенго» каби романларида меҳнаткаш халқнинг ўтмиши, урфодати, сиёсий курашлари ўз ифодасини топди. Ч. Диккенс («Оливер Твист», «Домби ва унинг угли»), В. Теккерей («Сноблар китоби», «Шуҳратпарастлар ярмаркаси») жамиятдаги қабоҳатларни фош этдилар. 19-а.нинг охири Б. Б. адабиётида реализм б-н бир қаторда декадентлик, натурализм, неоромантизм оқимлари пайдо бўлди.
19-а.нинг охири, 20-а.нинг бошидаги реалистик ёзувчилар таҳқирланган оддий кишининг қадрқимматини ҳимоя қилдилар (М. Гаркнесс, У. Маррис, С. Батлер, Э. Войнич, Т. Гарди). 20- а. танқидий реализмнинг ривожида Б. Шоу, Ж. Голсуорси ижоди муҳим босқич бўлди. 20-а.нинг иккинчи ярмида декадентлик ва б. реакцион оқимдаги ёзувчилар (Э. Гарв, Д. Унтли, Л. Купер) ижоди инқирозга учради, уларнинг айримлари мустамлакачилик сиёсатидан юз ўгириб, воқеликни тўғри кўрсатишга интилдилар (Ж. Осборн, К. Эмис, Д. Уэйн), тараққийпарвар адиблар (А. Силлитоу, С. Чаплин, С. Барстоу) ижоди ривожланди.
Б. Б. адабиётининг энг яхши намуналари ўзбек тилига таржима қилинган: В. Шекспирнинг пьесалари, Ж. Свифтнинг «Гулливернинг саёҳатлари», Д. Дефонинг «Робинзон Крузо», Э. Войничнинт «Сўна» романлари ва б.
Меъморлиги. Б. Б.да мисжез даврига мансуб ибтидоий меъморий ёдгорликлар (Стонхенж — мегалит иншооти) ва ўрта асрда қурилган Винчестер, Нориж ва б. ибодатхоналар мавжуд. Меъморликнинг ривожланиши қуйидаги даврларга бўлинади: роман (11— 12-а.лар); готика (12—15-а.лар, Дергем, Линкольн, Солсбери, Йорк, Уэльс ш.ларидаги ибодатхоналар); уйгониш даври (15—16- а.лар, бу даврда шаҳар ва қишлокларда ҳашаматли турар жой бинолари кўпроқ қурилди); классицизм (К. Рен, Ж. Гиббс, У. Чеймберс, Р. Адам, У. Кент каби машҳур меъморлар етишиб чиқци); эклектикамодерн (19-а.), биноларнинг ичига ҳар хил безаклар бериш, темир, бетон ва ойнадан фойдаланиш («Биллур сарой», Ж. Пакстон, 1851 ва б.) авж олди. 19-а. охири, 20-а. бошларида шаҳарлар қуриш («боғшаҳар», «йўлдошшаҳар» — Э. Говарх, Р. Энвин каби меъморлар), мактаб, турар жой, маишиймаъмурий бинолар қурилиши (Ф. Уэбб, Н. Шод, Войзи, Макинтош ва б. меъморлар) кжсалди. 20-а. бошларида абстракт функционализм ҳукм сурди. Урушдан кейинги йиллари бутун Европа бўйлаб бу оқим инқирозга учради ва б. («формалистик» ва «янги брутализм») оқимлар б-н алмашди. Л. Дрейк, Д. Лэсден, Р. Мэтью, Л. Мартин, Г. Уинтерингхем, Ж. Модели каби меъморлар замонавий меъморликнинг ривожланишига ҳисса қўшдилар.
Тасвирий санъати. 7— 12-а.ларда яратилган Винчестер мактабига мансуб англонорманн миниатюралари, тош ўймакорлиги, кельтларнинг нақшли миниатюралари сақланиб қолган. 12-а. га мансуб ибодатхоналарда ҳайкалчалар ўрнатилган, деворларига нақш ва гуллар солинган. 16-а. рассомлигида портрет салмоқли ўрин тутди. X. Хольбейн, Н. Хиллиард, А. Оливер каби рассомлар бу соҳада баракали ижод қилишди. П. Лели, Г. Неллер, А. Ван Дейк каби рассомлар нозикниҳол аристократлар портрета типини, С. Купер, Ж. Райли каби миниатюрачи рассомлар реалистик портрет санъатини яратдилар.
18-а. биринчи ярмида пайдо бўлган Англия миллий рассомлик мактабининг асосчиси Вильям Хогартдир. У ўша давр Англия жамиятининг турли табақа вакиллари ҳаётини реал тасвирлади. 18-а. иккинчи ярмида ижод этган Ж. Рейнолдс, Т. Гейнсборо, Г. Ребёрн каби рассомлар кишиларнинг ҳистуйғуларини ҳаққоний ифодаловчи портретлар яратдилар. Шу даврда миллий манзара жанри (Т. Гейнсборо, Ж. Кром) пайдо бўлди.
19-а. биринчи ярмида реалистик манзара жанри ривожланди. Пейзаж асарларида саноат корхоналари б-н тўла шаҳарлар, кўмкўк майсазор далалар, ўрмонлар, қишлоқ манзараларини тасвирлашга кенг ўрин берилади. Бу даврда Ж. Констебл новатор сифатида шуҳрат қозонди. Д. Россетти, М. Браун, X. Хант, Э. БёрнЖонс каби рассомлар эса, ўтган замонни қўмсаб ўрта аср қўл меҳнати (бадиий ҳунармандлик корхоналари, китоб безаклари)га қайтишни тарғиб қилдилар. 19-а. ўрталаридаги реалистик санъат X. Херкомер, С. Хэйден асарларида намоён бўлди.
19-а. охири, 20-а. бошларида сюрреализм, абстракционизм каби оқимлар пайдо бўлди. Бу санъат М. Смит, У. Льюис, X. Мур ва б. рассомлар ижодида ўз ифодасини топди. 20-а.нинг йирик реалист рассомлари Ф. Бренгвин, О. Жон, У. Орпен, П. Хогарт, Л. Бредшоу, К. Роу, Э. Мидлдич, Д. Гривзлар ўз асарларини инсоннинг меҳнат фаолиятига, тинчлик ва адолат учун кураш мавзуларига бағишлаган.
Мусиқаси. Б. Б. мусиқаси қад. кельт қабилалари мусиқа маданияти заминида ташкил топди. Бардлар деб аталган халқ қўшикчилари ижодида баллада (достон қўшиғи) асосий ўрин эгаллади. Христианлик тарқалиши б-н бирга профессионал мусиқа ижодиёти (черков айтимлари, орган ижрочилиги) ривож топди. Б. Б. полифоник мусиқасининг илк намуналари 11 —12-а.ларда пайдо бўлди. Булар Ж. Данстейбл (15-а.) ижодида ривожланди. Уйғониш даврида дунёвий мусиқа жанрлари (мадригал, лютня ва клавесин куйлари, театр спектакли интермедиялари) ташкил топди. 16-а. да У. Бёрд, Т. Уилкс, Ж. Уилби, Ж. Булл, О. Гиббоне Б. Б.нинг машхур композиторлари бўлишди. 17-а.нинг охирида Г. Пёрселлнит «Дидона ва Эней» биринчи миллий операси майдонга келди. 18-а.да Б. Б.да Г. Гендель, И. К. Бах, Й. Гайдн, М. Клементи яшаб ижод этдилар. Мусиқа муассасалари («КовентГарден») ва Қироллик мусиқа жамияти, мусиқа нашриётлари барпо этилди.
19-а. охирида инглиз композиторлик мактабига асос солинди. Опералар яратила бошлади. Инглиз мусиқаси жаҳон мусиқа маданиятида кўзга кўринарли ўринга чиқди. Композиторлардан Эдуард Элгар, Р. ВоанУильямс, Бенжамин Бриттен бунда катта роль ўйнадилар. Лондондаги Қироллик мусиқа академияси Б. Б.нинг асосий мусиқа ўқув юртидир; Албертхолл, РойялФестивалхолл, шунингдек, 1967 й.да очилган Елизавета номидаги концерт заллари инглиз концерт ҳаётининг йирик марказидир. Эстрада томошалари Лондондаги Палладиумда қўйилади. Машҳур «Битлз» ансамбли рокмусиқа ривожига катта ҳисса қўшди. Бибиси симфоник оркестри, Лондон симфоник оркестри, «Янги филармония» симфоник оркестри оламга машҳур. Дирижёрлар Ж. Барбиролли, А. С. Боулт, Г. Вуд, пианиночилар Ж. Мур, М. Лимпани, Ж. Огдон, Ж. Лилл, скрипкачилар А. Камполи, Г. Темянка ва б. 20-а.нинг атоқди мусиқачиларидир.
Театри. Б. Б. театри куртаклари инсон турмуши ва меҳнати б-н боғлиқ ўйинлар ва урфодатлардан бошланади. Ўрта асрларда ҳукм сурган диний драма кейинчалик дунёвий мазмун касб эта бошлади. 16-а.дан Кучма профессионал театрлар юзага келиб, Уйғониш даврининг инсонпарварлик ғояларини ифодалади (драматурглар К. Марло, Т. Кид, Ж. Лили, У. Шекспир). 16-а. охири — 17-а. боши Б. Б. театрининг «олтин даври» бўлди. Бу даврда 3 хил театр бўлган: ҳаваскор ҳунармандлар театри, «мактаб» ҳаваскорлари театри, профессионал театр. 18-а.га келиб, театр маърифатпарварлик ғояларини тарғиб қилди, шу даврда Лондонда икки театр («ДруриЛейн», «КовентГарден») асосий ўринни эгаллади. 19-а. драматургияси романтизмдан реалистик қарашларни қарор топтиришга ўтди. Лондонда «Олд Вик» театри (1818), СтратфордонЭйвон ш.да Шекспир ёдгорлик театри (1879, 1961 й.дан Кироллик Шекспир театри), «Мустақил театр» (1891) вужудга келди. Ижрочиликда табиийлик, саҳнавий ансамбль учун, Шекспир ижодини тиклаш учун кураш бошланди. Б. Б. театрида саҳнавий реализм «Корт» театри (20-а. боши) фаолиятида қарор топди. Унда Б. Шоу ва Г. Ибсеннинг реалистик пьесалари қўйилди. 20-а.нинг 30—40-й.ларида театрлар репертуари Б. Пристли асарлари б-н бойиди. Ж. Осборннинг «Нафратлансанг, орқага қайрилиб қара» пьесаси (1956) «жаҳлдор йигитлар» драматургиясини бошлаб берди. 1963 й. Лондонда Миллий театр очилди. Артистлар П. Скофилд, Л. Оливье, В. Ли, П. О.’Тул, Д. А. Хилгут, Р. Ричардсон, реж.лар П. Брук, П. Холл, Ж. Литлвуд Б. Б. театрининг атоқпи намояндалари ҳисобланади. Б. Б.даги театр ўқув юртлари: Қироллик драма санъати академияси (1904 й.дан), Бристоль унтининг театр ф-ти.
Б. Б.да театр рақси ўрта аср охирларида вужудга келди. Лондонда ташкил этилган Қироллик мусиқа академияси (1720) балет тараққиётида катта роль ўйнади. Б. Б.да «Қироллик балети», «Балле Рамбер», «Лондоне фестивал балле», «Уэстерн тиетр балле» каби балет труппалари бор.
Б. Б. цирки 18-а.да лайдо бўлиб, Ф. Астлей (1742—1814) ижодида юқори поғонага кўтарилди. У от ўйнатувчилар мактабига асос солди, циркнинг кейинги тараққиётида А. Дюкро, Ж. Санжер, Б. Милслар катта роль ўйнади. Б. Б.да езда кўчма цирклар ишлайди.
Киносн. Б. Б.да кино и. ч. 1896 й.дан бошланди. 1929 й. биринчи товушли фильм «Товламачилик» яратилди. Шу йили ҳужжатли фильм л ар мактаби вужудга келди. А. Корданинг 1932 й.да ташкил этган «Лондон фильме» фирмаси Б. Б. ва чет эл кино арбоблари иштирокида бирмунча юқори савияли фильмлар яратди («Пигмалион», реж. А. Асквит, «39 қадам», реж. А. Хичкок каби). 2-жаҳон уруши даврида яратилган фильмларда («Мағрур водий», реж. П. Тенниссон, «Пастор Холл», реж. Р. Боултинг, «Ёнғинлар бошланди», реж. X. Женнингс) илғор тамойиллар кучайди. Урушдан сўнг инглиз классиклари асарларини экранлаштириш авж олди. [«Ҳамлет» (1947), «Ричард III», реж. Л. Оливье, «Оливер Твист», реж. Д. Лин каби]. Ҳужжатли фильмлар и. ч.да «Озод кино» гуруҳи самарали иш қилди (195659). 6070-й.ларга оид «Ўзига хос ишқ» (реж. Ж. Шлезингер), «Ёлғончи Билли», «Спортчилар ҳаёти» (реж. Л. Андерсон), «Қандай саодатли кун эди» (1972), «Байрам асносида» (1975) каби фильмларда халқ ҳаётини ҳаққоний акс эттириш, мураккаб, зиддиятли характерлар яратишга интилиш сезилди. В. Ли, А. Гиннесс, Д. Богард, Р. Харрис, А. Финни, П. Финч, Р. Ташингем Б. Б. киносининг машҳур артистларидир.
Ўзбекнстон — Б. Б. муносабатларн. ЎзР билан Б. Б. ўртасидаги савдоиқтисодий ҳамкорлик 1993 й. нояб. да ЎзР Президенти И. А. Каримовнинг Б. Б.га қилган ташрифи чоғида имзоланган «Савдоиқгисодий ҳамкорлик тўғрисида», «Капитал қўйилмалар сарфланишини рағбатлантириш ва ўзаро ҳимоя қилиш ҳақида» ҳамда «Икки ёқлама солиқ солинишига йўл қўймаслик тўғрисида»ги шартномаларга асосланади.
1996 й. якунларига кўра Б. Б. Ўзбекистоннинг Европа Иттифоқи мамлакатлари б-н товар айланмаси ҳажми бўйича 2ўринда туради (Германиядан кейин). Ўзбекистондан Б. Б.га пахта толаси, қимматбаҳо тошлар, қора металлар, вольфрам ва улардан ясалган буюмлар юборилса, Б. Б.дан механик ва электр асбобускуналар, қандшакар ва қандолат маҳсулотлари, пластмасса ва ундан ясалган буюмлар, минерал ёқилғи, фармацевтика маҳсулотлари, шу жумладан дори-дармон, қоғоз ва картон, мебель, оптик приборлар ва аппаратлар, тамаки, сут маҳсулотлари, кимёвий бирикмалар, ноорганик кимё маҳсулотлари ва б. келтирилади.
ЎзР 1992 й.да жаҳон пахта савдоси меъёрлари ва қоидаларини мувофиқлаштириб турадиган муҳим ноҳукумат ташкилоти — Ливерпул пахта уюшмасига аъзо бўлди. Ўзбекистон шу уюшма б-н биргаликда мамлакатимизда пахтани сертификациялашнинг халқаро тизимини жорий этиш бўйича иш олиб борди.
Кейинги йилларда иккала мамлакатнинг турли даражалардаги делегациялари ўзаро ташрифлари натижасида ҳамкорлик тобора яхшилана борди. 1994 й. 14 окт.да Лондондаги асил металлар бозори уюшмаси Зарафшон аффинаж (олтин тозалаш) з-дига энг мақбул олтин қуймалар мақомини тасдиқловчи сертификат берди, бу эса Ўзбекистоннинг тамғаси бутун дунёда энг юқори сифат белгиси эканини биддиради. 1996 й. окт.да эса мазкур уюшма ҳузурида юқори сифатли кумуш қуймалар ишлаб чиқарувчи Олмалиқ конметаллургия к-ти ваколатхонаси расмийлаштирилди.
1997 й. 4—12 окт. кунлари Тошкентда «Британия фестивали» ўтказилди. Фестиваль дастури доирасида Б. Б.нинг 30 га яқин компанияси маҳсулотлари кўргазмаси, «Британия қироллари хонадони мероси» кўргазмаси, тўқимачилик машина ускуналари ва меъморликка бағишланган семинар ўтказилди, Б. Б. фильмлари намойиш қилинди ва ҳ.к.
Ўзбекистон—Британия савдо ва саноат кенгашининг мажлислари мунтазам равишда ўтказилиб турибди. Бу мажлисларда иқтисодий алоқаларни ривожлантириш масалалари, савдо-сотиқ, иқтисодиёт ва инвестиция соҳаларидаги ҳамкорликни кучайтириш истиқболлари муҳокама қилинади.
Айрим йирик фирма, компания ва банклар ўртасидаги ҳамкорлик ҳам ривожланган. «Бритиш Эйрвейз» компанияси б-н тузилган шартномага биноан 1992 й. 31 дек.дан бошлаб «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллим авиация компаниясининг самолётлари ҳафтасига 4 марта Лондонга қатнаб турибди.
1994 й.да «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиация компанияси Б. Б. транспорт департаменти б-н келишиб, Тошкент—Манче стер—Тошкент ўртасида мунтазам рейслар бажариш ҳуқуқини олди.
«Ўзёғмойтамакисаноат» уюшмаси хорижий сармоя ёрдамида ўз корхоналарини янгилаб ва таъмирлаб, жаҳон андозалари даражасига етказиш мақсадида «Краун» компанияси б-н шартнома тузди. Шартномага биноан Қўқон ёғмой к-тини инглиз сармояси ҳисобига қайта қуриб, асбобускуналарини замонавийлаштиришга киришилди.
Ўзбекистонда тамаки саноатини ривожлантириш учун тамаки барги етиштириш, уни қайта ишлаш ва сигарета и. ч. бўйича «Бритиш Америкэн Тобакко» компанияси б-н қўшма корхона барпо этиш тўғрисидаги битимга мувофиқ 232 млн. АҚШ доллари миқцоридаги маблағ сарфланди. Бу маблағ асосан Тошкент тамаки фкасини, Ургут тамаки ферментацияси фкасини реконструкциялаш ва модернизациялашга, Самарқанд тамаки фкасини қуришга, ижтимоий тадбирларга ва мутахассислар тайёрлашгаишлатилди. Тошкент тамаки фкасида «Саратон» ва «Хон» сигареталарини и. ч. йўлга қўйилган.
1996 й. охирида Сурхондарё вилоятининг Хандиз конида рангли металларни қидириш ҳақида «Oxus Resonrses Corporation» корпорашяси б-н дастлабки битим имзоланди. Битимга кўра, Б. Б. фирмаси йил давомида ўз маблағи ҳисобидан конни узилкесил ўрганиши, рангли металларни комплекс қазиб олишни ташкил этишга оид техникавийиқтисодий асосламаларни тайёрлаши, сўнгра тахм. 100—150 млн. АҚШ доллари қийматига эга бўлган лойиҳа асосида қўрғошин, pyx, мис, кумуш қазиб чиқарадиган қўшма корхона барпо этиши лозим. 1997 й.нинг 10 июлида Б. Б.нинг мазкур корпорацияси б-н Навоий вилоятидаги Аристантов ва Балпантов конларини ўрганиб, аниклаш тўғрисида ҳам дастлабки битим имзоланди. Ўзбекистон ғарбий қисмида геол. маълумотларини биргаликда ўрганиш борасида ҳам ҳамкорлик ўрнатилган.
ЎзР Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигида «Мередит Жонс» компанияси б-н пахта селекцияси, уни етиштириш ва қайта ишлашнинг илғор усуллари асосида ишлайдиган агрофирма барпо этиш режаси мавжуд. Фарғона вилояти Ёзёвон туманининг 11 хўжалигини ўз ичига оладиган бу фирма пахта ҳосилдорлигини кўпайтиришга, тола сифатини оширишга ва тупроқ унумдорлигини яхшилашга олиб бориши лозим.
«Ўзбектелеком» концерни «Женерал Пласси Телекоммуникейшнз» («ЖиПиТи») компанияси б-н биргаликда Тошкент учун замонавий рақамли алоқани ташкил этувчи «Бузтон» қўшма корхонасини барпо қилди. Бу лойиҳа муассислар маблағи, шунингдек экспорт кредитларни кафолатлаш департаменти суғуртаси асосида олинган кредит ҳисобидан таъминланди.
ЎзР Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки Б. Б.нинг 5 та банки б-н ва хорижий банкларнинг Лондондаги 11 та бўлими б-н вакиллик муносабатлари ўрнатди. «Барклайз Банк» тижорат тўловлари бўйича асосий вакил ҳисобланади. Навоий вилоятидаги олтин конини ўзлаштириш бўйича «НьюмонтЗарафшон» лойиҳаси амалга оширилиши Миллий банк б-н «Барклайз Банк» қўшма фаолиятининг йўналишларидан бири бўлди. «Барклайз Банк» 161 млн. француз франки (салкам 32 млн. АҚШ доллари миқдоридаги) кредитни «Сосьете Женераль» банки б-н биргаликда янги «Метрополь» меҳмонхонаси қурилиши учун 10 й. мудцатга, иккинчи кредитни 1,7 млн. АҚШ доллари миқаорида Тошкент тўқимачилик к-тига Б. Б.нинг «Кросрол» фирмаси юборадиган асбобускуналар ҳақини тўлаш учун берди.
Тошкент ш. ҳокимлигининг капитал қурилиш бош бошқармаси «Handy Hayl» фирмаси б-н биргаликда дипломатия корпуси ходимлари, хорижий фирмаларнинг вакиллари яшайдиган 22 та 2 қаватли коттеж қуришни мўлжаллаган. Бу ерда кичик супермаркет, кафе, бар, 2 та теннис корти бўлади (1998).
ЎзРда Б. Б. сармояси иштирокидаги 115 та корхона мавжуд, шундан 34 тасида инглиз капитали 100% ни ташкил этади. Б. Б.нинг 36 та фирмаси ваколатхонаси расмийлаштирилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.