Buyuk Fransuz inqilobi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 818–819-b. — ziyouz.com
Buyuk Fransuz inqilobi — Fransiya tarixida mustabid tuzumga barham bergan va yangi ijtimoiy tara qqiyotga yöl oçgan inqilob (1789— 99). Qirol Lyudovik XVI1789 y. 5 mayda Boş ştatlar (parlament) majlisini çaqirdi. 3toifa deputatlari 17 iyunda özlarini Milliy majlis, 9 iyulda esa Ta'sis majlisi deb e'lon etdilar. Majlisni tarqatib yuboriş maqsadida qilingan urinişlar xalq qözğoloniga sabab böldi. 14 iyulda Bastiliya turmasiga hujum boşlandi. Bu B.f.i.ning boşlanişi edi. Avg. oyida Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi qabul qilindi. Parij Kommunasi boşçiligidagi 1792 y. 10 avg. qözğoloni natijasida monarxiya tuzumi ağdarildi. Siyosiy rahbarlik yirik savdo-sanoat mulkdorlar vakillari — jirondistlar qöliga ötdi. Inqilobni çuqurlaştiriş tarafdori bölgan yakobinçilar jirondistlarga qarşi çiqdi. 1793 y. yanv.da Konvent (oliy qonun çiqaruvçi va ijroçi organ) hukmi b-n qirol Lyudovik XVI davlatga xoinlik qilişda ayblanib, qatl etildi. 1793 y. 31 may — 2 iyun qözğoloni oqibatida yakobinçilar diktaturasi örnatildi. Yakobinçilar hukumati xalqni safarbar etib, uning Fransiyaga bostirib kirgan Yevropa monarxiyaçi davlatlar (Prussiya, Avstriya va b.) qöşini ustidan ğalabasini ta'minladi. Biroq yakobinçilar avj oldirgan ommaviy terror ularning ijtimoiy bazasini toraytirib yubordi va mağlubiyatga olib keldi. 1794 y. termidor (Fransiya Respublikasi ta'sis etgan kalendar böyiça 11oy) töntarişi yakobinçilar diktaturasiga çek qöydi. Hokimiyat yirik mulkdorlar qölida jamlandi. Direktoriya (1795 y. 4 noyab.dan 1799 y. 10 noyab.gaça Fransiya hukumati) öz tuzumini örnatdi. 1799 y. 18 bryumer kuni uyuştirilgan davlat töntarişi fransuz inqilobiga barham berdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУЮК ФРАНЦУЗ ИНҚИЛОБИ — Франция тарихида мустабид тузумга барҳам берган ва янги ижтимоий тара ққиётга йўл очган инқилоб (1789— 99). Қирол Людовик XVI1789 й. 5 майда Бош штатлар (парламент) мажлисини чақирди. 3тоифа депутатлари 17 июнда ўзларини Миллий мажлис, 9 июлда эса Таъсис мажлиси деб эълон этдилар. Мажлисни тарқатиб юбориш мақсадида қилинган уринишлар халқ қўзғолонига сабаб бўлди. 14 июлда Бастилия турмасига ҳужум бошланди. Бу Б.ф.и.нинг бошланиши эди. Авг. ойида Инсон ва фуқаро ҳуқуқлари декларацияси қабул қилинди. Париж Коммунаси бошчилигидаги 1792 й. 10 авг. қўзғолони натижасида монархия тузуми ағдарилди. Сиёсий раҳбарлик йирик савдо-саноат мулкдорлар вакиллари — жирондистлар қўлига ўтди. Инқилобни чуқурлаштириш тарафдори бўлган якобинчилар жирондистларга қарши чиқди. 1793 й. янв.да Конвент (олий қонун чиқарувчи ва ижрочи орган) ҳукми б-н қирол Людовик XVI давлатга хоинлик қилишда айбланиб, қатл этилди. 1793 й. 31 май — 2 июнь қўзғолони оқибатида якобинчилар диктатураси ўрнатилди. Якобинчилар ҳукумати халқни сафарбар этиб, унинг Францияга бостириб кирган Европа монархиячи давлатлар (Пруссия, Австрия ва б.) қўшини устидан ғалабасини таъминлади. Бироқ якобинчилар авж олдирган оммавий террор уларнинг ижтимоий базасини торайтириб юборди ва мағлубиятга олиб келди. 1794 й. термидор (Франция Республикаси таъсис этган календарь бўйича 11ой) тўнтариши якобинчилар диктатурасига чек қўйди. Ҳокимият йирик мулкдорлар қўлида жамланди. Директория (1795 й. 4 нояб.дан 1799 й. 10 нояб.гача Франция ҳукумати) ўз тузумини ўрнатди. 1799 й. 18 брюмер куни уюштирилган давлат тўнтариши француз инқилобига барҳам берди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.