Buyuk geografik kaşfiyotlar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 812–814-b. — ziyouz.com
Buyuk geografik kaşfiyotlar —15—17-a. örtalari (çet el adabiyotlarida, odatda, faqat 15-a. örtalari — 16-a. örtalari) da yevropalik sayyohlar tomonidan qilingan yirik geografik kaşfiyotlar uçun qabul qilingan şartli termin.
Yevropa mamlakatlarida tovar i.ç. ning ösişi, javohirlarning yetişmasligi va oltin hamda kumuş, ziravorlar va fil suyagini (tropiklarda), qimmatbaho möyna, morj tişini (şim. mamlakatlarda) topiş maqsadida yangi yerlarni qidiriş, Yevropadan Hindiston va Şarqiy Osiyoga yangi savdo yöllarini axtariş kabilar ekspeditsiyaga borişning umumiy sabablari bölgan.
B.g.k. 1yuz yillik davrining muhim voqealari . 1488 y. portugaliyalik dengizçilar Afrikaning barça ğarbiy va jan. sohilini tekşirdilar (D. Kan, B. Diaş va b.). 149294 y.larda X. Kolumb Bagama o.larini, Katta va Kiçik Antil o.larini kaşf qildi; 1497—99 y.larda Vasko da Gama (arablar rahnamoligida) Ğarbiy Yevropadan Jan. Afrika böylab Hindistonga uzluksiz dengiz yölini oçdi; 1498—1502 y.larda Kolumb, A. Oxeda, A. Vespuççi va b. ispan hamda portugal dengizçilari Jan. Amerikaning hamma şim. sohilini, uning şarqiy (Braziliya) qirğoğini 25° j.k.gaça va Markaziy Amerikaning Karib qirğoğini kaşf qildilar. 1513— 25 y.larda ispanlar Panama böynini kesib ötib, Tinç okean qirğoğiga çikdilar (V. Nunyes de Balboa) va LaPlata költiğini, Florida va Yukatan ya.o.larini va Meksika qöltiğining barça sohilini (X. Ponse de Leon, F. Kordova, X. Grixalva va b.), Meksika va Markaziy Amerikani (E. Kortes va b.) zabt etdilar, Jan. Amerikaning Atlantika soxilini töliq tekşirdilar. 1519—22 y.larda F. Magellan va uning safdoşlari Amerikaning jan. çekkasi böylab böğoz orqali (keyinçalik Magellan böğozi deb ataldi) dunyo böylab birinçi sayohat qiddilar. 1526—52 ylarda F. Pissaro, D. Almagro, P. Valdiviya, G. Kesada, F. Orelyana va b. ispanlar Jan. Amerikaning barça Tinç okean sohilini, And toğlarini 10° ş. k.dan 40° j. k. kaça, Orinoko, Amazonka, Parana, Paragvay daryolarini oçdilar. Fransuz dengizçilari J. Verratsano (1524), J. Kartye (153435) Şim. Amerikaning şarqiy qirğoğini va SanLavrentiy daryosini, ispan sayyohlari E. Soto va F. Koronado esa Appalaçi toğlarining jan.ni va Qoyali toğlarning jan.ni, Kolorado va Missisipi daryolarining quyi oqimlarini örgandilar (1540— 42).
B.g.k. 2yuz yillik davrining muhim voqealari. Yermakning Ğarbiy Sibirga yurişidan (1581—84) keyin va Gaz daryosi böy i da Mangazeya ş.ga (1601) asos solingandan söng rus sayyoh (yöl bosar)lari Yenisey va Lena daryolari sohillarini örgandilar, Şim. Osiyo hududini kesib ötib, Oxota dengizigaça yetib bordilar (1639 y. I. Moskvitin). 17-a. örtalariga kelib Sibirning barça yirik daryolari va Amur daryosining oqimini (K. Kuroçkin, I. Perfilyev, I. Rebrov, M. Staduxin, V. Poyarkov, Ye. Xabarov va b.) tekşirdilar. Rus dengizçi sayyohlari esa Osiyoning barça şim. sohilini aylanib çiqib, Yamal, Taymir, Çukotga ya. o.larini tavsifladilar va Şim. Muz okeanidan Tinç okeanga (Bering böğozi orqali) ötib, Osiyo quruqlik orqali Amerika b-n tutaşmaganligini aniqladilar (F. Popov — S. Dejnev ekspeditsiyalari). Golland dengizçisi V. Barens 1594 y. Novaya Zemlya o.ning ğarbiy qirğoğini va 1596 y. Şpitsbergen o.ni aylanib çikdi. Inglizlar 1576—1631 y.larda Grenlandiyaning ğarbiy sohilini aylanib ötib, Baffin Yerini, Labrador ya. o.ni aylanib, Gudzon qöltiği qirğoqlarigaça bordilar (M. Frobişer, J.Deyvis, G. Gudzon, U. Baffin va b.). Fransuzlar 1609—48 ylarda Şim. Amerikada Şim. Appalaçi toğlarini va Buyuk köllarni (S. Şamplen va b.) topdilar. Ispaniyalik L. Torres 1606 y. Yangi Gvineya o.ning jan. qirğoğini aylanib Torres böğozini oçdi, gollandlar esa V. Yansson, A. Tasman va b. 1606—44 y.larda Avstraliya, Tasmaniya va Yangi Zelandiyaning şim., ğarbiy va jan. qirğoqlarini kaşf qildilar.
Şarq mamlakatlarida, ayniqsa, Xitoyda bunday kaşfiyotlar ança ilgari boşlangan. Mil.av. 128 y. xitoylik Çjan Syan Şarqiy Tyanşan etaklari böylab borib, Markaziy Tyanşan dovonlaridan oşib, Farğona vodiysining Koson ş.ga kelgan, söngra Qizilqumdan ötib, Balxga yetib borgan. Qaytişda Pomir, Singin toğlaridan ötib, 126 y.da vataniga qaytib kelgan (15 ming km yöl bosgan). Xitoy sayyohi Syuan Szan 7-a.da 16 yil (629—645) davomida Çjan Syan yölidan yurib, Balx ş.gaça borgan, söng Hindukuş toğlaridan oşib, Haybar darasidan ötib, Hind vodiysiga çiqqan va Panjobni örgangan, Panjobdan Bengaliyagaça bölgan yerlarni kezgan, söngra Amudaryo böyiga qaytib, Pomir va Qaşqar orqali vataniga qaytgan. 689 y. xitoylik I. Szin dengiz böylab sayohatga çiqqan. Sumatra o.ga borgan, söng Gang mansabiga yetib kelib, 695 y. vataniga qaytgan va körganlarini batafsil yozib qoldirgan.
9—10-a.larda arablar Eron, Hindiston, Şri Lanka, Turkiston, Örta Osiyoning buyuk toğlari, Şim. va Jan. Xitoy, Hindixitoy, Indoneziya o.lari, Afrika, Madagaskar o. haqida yetarli ma'lumotga ega bölişgan. Faqat Yevrosiyoning şim. ularga unça aniq emas edi. 10-a.ning birinçi yarmida arab sayyohi, olim Mas'udiy butun Ğarbiy Osiyoni, Turkiston, Kavkaz, Şarqiy Yevropa, Şim. Afrika, Şarqiy Afrikani kezib çiqqan, Yava o. va Xitoyda ham bölgan degan ma'lumotlar bor. 13-a. boşida arab geografi va sayyohi Yoqut Hamaviy Örta dengiz, Fors qöltiği, Eron toğligi va Turkistonda bölgan. Yoqut Hamaviy «Mamlakatlar luğati»ni tuzgan. Marokaşlik savdogar Abu Abdulloh Ibn Battuta 1325 y. Iskandariyaga kelgan, söngra Nil daryosi böylab suzib, birinçi şarşaraga (Asvon yaqinida) borgan. Keyin Suriya (Şom), Kiçik Osiyo ya. o., Iroq, Makka, Yaman, undan Mozambikka borgan, söng Zanjibar o. orqali Hörmuz böğoziga kelgan, Bahrayn o.laridan ötib, Jan. Eronda bölgan, u yerdan Misrga qaytgan. Söngra Suriya va Kiçik Osiyo ya. o. orqali Kora dengiz böyiga, Qrimga, Volga daryosi etagi, Axtuba orqali Oltin Örda poytaxti Saroy Berkaga borgan. Keyin Xorazmga, Buxoro, Samarqandga ötgan. Jan.ga burilib Amudaryodan ötgan, Hindukuş toğlaridan oşib, Hind vodiysiga, Panjobga, Dehliga borgan. 1342 y. Xitoyga bora turib Jan. Hindiston, Şri Lanka, Maldiv o.lariga ötgan, undan Xitoyga, Tayvan o.ga borib, 1349 y. vataniga qaytgan. Söng Ispaniyaga borgan. Niger daryosi örta oqimiga, Air, Axaggar toğliklariga (Sahroi Kabirda) borgan. Hammasi bölib (quruqlikda va suvda) 130 ming km yöl bosgan. U sayohat qilgan mamlakatlar haqida muhim ma'lumotlar qoldirgan.
Turkistondan ham jahon geografiya faniga buyuk hissa qöşgan olim va sayyohlar çiqqan. Bulardan Muhammad ibn Muso alXorazmiy «Surat alarz» «Yer tasviri» asarini yozgan, 7 iqlimga ta'rif bergan, 537 ta joy nomini yozib qoldirgan. Abu Rayhon Beruniy 1016 y.da Şarkda dastlabki geografik globusni yaratdi. Yer aylanasini anik, ölçadi, dunyo xaritasini tuzdi, Ğarbiy yarim şarda quruqlik borligini başorat qiddi. Nosir Xisrav Mağrib ş.ga, jan.da Nubiya çöli, Makkagaça, şarkda Mölton va Lohur ş.lariga borgan, 15 ming km dan ortiqyöl bosgan. Hofizi Abru (14— 15-a.lar) Movarounnaxr, Daşti Qipçoq, Xuroson, Iroq, Fors, Ozarbayjon, Eron, Gurjiston, Armaniston, Rus va Şom yerlarida bölgan, Hindistonda Gang daryosi qirğoqlarigaça bir neça marta borgan. Uning 1417—20 y.larda yozgan geografik asarida dunyoning doyra
şaklidagi xaritasi zoq Samarqandiy Afanasiy Nikitindan 27 yil avval Hindistonga (Kolikut portiga — hoz. Kojikode) dengiz yöli (Arabiston dengizi) orqali borgan (1441) va Hindiston haqida kitob yozgan. Afrikani aylanib ötgan Vasko da Gama Abdurazzoq Samarqandiydan 50 yil keyin şu portga yetib borgan. Şarq geografsayyoh olimlarining kaşfiyotlari va yozib qoldirgan kitoblari yevropalik geografsayyohlarning jahonşumul geografik kaşfiyotlariga asos bölgan deyiş mumkin.
Ad.: Mag i do viç I. P., Oçerki po istorii geografiçeskix otkritiy, 3 izd., M., 1967; H as a nov H., Sayyoh olimlar, 1981; Hasanov H., Örta Osiyolik geograf va sayyohlar, T., 1964; Ibrohimov N., Ibn Batguta va uning Örta Osiyoga sayohati, T., 1993.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУЮК ГЕОГРАФИК КАШФИЁТЛАР —15—17-а. ўрталари (чет эл адабиётларида, одатда, фақат 15-а. ўрталари — 16-а. ўрталари) да европалик сайёҳлар томонидан қилинган йирик географик кашфиётлар учун қабул қилинган шартли термин.
Европа мамлакатларида товар и.ч. нинг ўсиши, жавоҳирларнинг етишмаслиги ва олтин ҳамда кумуш, зираворлар ва фил суягини (тропикларда), қимматбаҳо мўйна, морж тишини (шим. мамлакатларда) топиш мақсадида янги ерларни қидириш, Европадан Ҳиндистон ва Шарқий Осиёга янги савдо йўлларини ахтариш кабилар экспедицияга боришнинг умумий сабаблари бўлган.
Б.г.к. 1юз йиллик даврининг муҳим воқеалари . 1488 й. португалиялик денгизчилар Африканинг барча ғарбий ва жан. соҳилини текширдилар (Д. Кан, Б. Диаш ва б.). 149294 й.ларда X. Колумб Багама о.ларини, Катта ва Кичик Антил о.ларини кашф қилди; 1497—99 й.ларда Васко да Гама (араблар раҳнамолигида) Ғарбий Европадан Жан. Африка бўйлаб Ҳиндистонга узлуксиз денгиз йўлини очди; 1498—1502 й.ларда Колумб, А. Охеда, А. Веспуччи ва б. испан ҳамда португал денгизчилари Жан. Американинг ҳамма шим. соҳилини, унинг шарқий (Бразилия) қирғоғини 25° ж.к.гача ва Марказий Американинг Кариб қирғоғини кашф қилдилар. 1513— 25 й.ларда испанлар Панама бўйнини кесиб ўтиб, Тинч океан қирғоғига чикдилар (В. Нуньес де Бальбоа) ва ЛаПлата кўлтиғини, Флорида ва Юкатан я.о.ларини ва Мексика қўлтиғининг барча соҳилини (X. Понсе де Леон, Ф. Кордова, X. Грихальва ва б.), Мексика ва Марказий Американи (Э. Кортес ва б.) забт этдилар, Жан. Американинг Атлантика сохилини тўлиқ текширдилар. 1519—22 й.ларда Ф. Магеллан ва унинг сафдошлари Американинг жан. чеккаси бўйлаб бўғоз орқали (кейинчалик Магеллан бўғози деб аталди) дунё бўйлаб биринчи саёҳат қиддилар. 1526—52 йларда Ф. Писсаро, Д. Альмагро, П. Вальдивия, Г. Кесада, Ф. Орельяна ва б. испанлар Жан. Американинг барча Тинч океан соҳилини, Анд тоғларини 10° ш. к.дан 40° ж. к. кача, Ориноко, Амазонка, Парана, Парагвай дарёларини очдилар. Француз денгизчилари Ж. Веррацано (1524), Ж. Картье (153435) Шим. Американинг шарқий қирғоғини ва СанЛаврентий дарёсини, испан сайёҳлари Э. Сото ва Ф. Коронадо эса Аппалачи тоғларининг жан.ни ва Қояли тоғларнинг жан.ни, Колорадо ва Миссисипи дарёларининг қуйи оқимларини ўргандилар (1540— 42).
Б.г.к. 2юз йиллик даврининг муҳим воқеалари. Ермакнинг Ғарбий Сибирга юришидан (1581—84) кейин ва Газ дарёси бўй и да Мангазея ш.га (1601) асос солингандан сўнг рус сайёҳ (йўл босар)лари Енисей ва Лена дарёлари соҳилларини ўргандилар, Шим. Осиё ҳудудини кесиб ўтиб, Охота денгизигача етиб бордилар (1639 й. И. Москвитин). 17-а. ўрталарига келиб Сибирнинг барча йирик дарёлари ва Амур дарёсининг оқимини (К. Курочкин, И. Перфильев, И. Ребров, М. Стадухин, В. Поярков, Е. Хабаров ва б.) текширдилар. Рус денгизчи сайёҳлари эса Осиёнинг барча шим. соҳилини айланиб чиқиб, Ямал, Таймир, Чукотга я. о.ларини тавсифладилар ва Шим. Муз океанидан Тинч океанга (Беринг бўғози орқали) ўтиб, Осиё қуруқлик орқали Америка б-н туташмаганлигини аниқладилар (Ф. Попов — С. Дежнев экспедициялари). Голланд денгизчиси В. Баренц 1594 й. Новая Земля о.нинг ғарбий қирғоғини ва 1596 й. Шпицберген о.ни айланиб чикди. Инглизлар 1576—1631 й.ларда Гренландиянинг ғарбий соҳилини айланиб ўтиб, Баффин Ерини, Лабрадор я. о.ни айланиб, Гудзон қўлтиғи қирғоқларигача бордилар (М. Фробишер, Ж.Дэйвис, Г. Гудзон, У. Баффин ва б.). Французлар 1609—48 йларда Шим. Америкада Шим. Аппалачи тоғларини ва Буюк кўлларни (С. Шамплен ва б.) топдилар. Испаниялик Л. Торрес 1606 й. Янги Гвинея о.нинг жан. қирғоғини айланиб Торрес бўғозини очди, голландлар эса В. Янсцон, А. Тасман ва б. 1606—44 й.ларда Австралия, Тасмания ва Янги Зеландиянинг шим., ғарбий ва жан. қирғоқларини кашф қилдилар.
Шарқ мамлакатларида, айниқса, Хитойда бундай кашфиётлар анча илгари бошланган. Мил.ав. 128 й. хитойлик Чжан Цянь Шарқий Тяньшан этаклари бўйлаб бориб, Марказий Тяньшан довонларидан ошиб, Фарғона водийсининг Косон ш.га келган, сўнгра Қизилқумдан ўтиб, Балхга етиб борган. Қайтишда Помир, Циньгинь тоғларидан ўтиб, 126 й.да ватанига қайтиб келган (15 минг км йўл босган). Хитой сайёҳи Сюань Цзан 7-а.да 16 йил (629—645) давомида Чжан Цянь йўлидан юриб, Балх ш.гача борган, сўнг Ҳиндукуш тоғларидан ошиб, Ҳайбар дарасидан ўтиб, Ҳинд водийсига чиққан ва Панжобни ўрганган, Панжобдан Бенгалиягача бўлган ерларни кезган, сўнгра Амударё бўйига қайтиб, Помир ва Қашқар орқали ватанига қайтган. 689 й. хитойлик И. Цзинь денгиз бўйлаб саёҳатга чиққан. Суматра о.га борган, сўнг Ганг мансабига етиб келиб, 695 й. ватанига қайтган ва кўрганларини батафсил ёзиб қолдирган.
9—10-а.ларда араблар Эрон, Ҳиндистон, Шри Ланка, Туркистон, Ўрта Осиёнинг буюк тоғлари, Шим. ва Жан. Хитой, Ҳиндихитой, Индонезия о.лари, Африка, Мадагаскар о. ҳақида етарли маълумотга эга бўлишган. Фақат Евросиёнинг шим. уларга унча аниқ эмас эди. 10-а.нинг биринчи ярмида араб сайёҳи, олим Масъудий бутун Ғарбий Осиёни, Туркистон, Кавказ, Шарқий Европа, Шим. Африка, Шарқий Африкани кезиб чиққан, Ява о. ва Хитойда ҳам бўлган деган маълумотлар бор. 13-а. бошида араб географи ва сайёҳи Ёқут Ҳамавий Ўрта денгиз, Форс қўлтиғи, Эрон тоғлиги ва Туркистонда бўлган. Ёқут Ҳамавий «Мамлакатлар луғати»ни тузган. Марокашлик савдогар Абу Абдуллоҳ Ибн Баттута 1325 й. Искандарияга келган, сўнгра Нил дарёси бўйлаб сузиб, биринчи шаршарага (Асвон яқинида) борган. Кейин Сурия (Шом), Кичик Осиё я. о., Ироқ, Макка, Яман, ундан Мозамбикка борган, сўнг Занжибар о. орқали Ҳўрмуз бўғозига келган, Баҳрайн о.ларидан ўтиб, Жан. Эронда бўлган, у ердан Мисрга қайтган. Сўнгра Сурия ва Кичик Осиё я. о. орқали Кора денгиз бўйига, Қримга, Волга дарёси этаги, Ахтуба орқали Олтин Ўрда пойтахти Сарой Беркага борган. Кейин Хоразмга, Бухоро, Самарқандга ўтган. Жан.га бурилиб Амударёдан ўтган, Ҳиндукуш тоғларидан ошиб, Ҳинд водийсига, Панжобга, Деҳлига борган. 1342 й. Хитойга бора туриб Жан. Ҳиндистон, Шри Ланка, Малдив о.ларига ўтган, ундан Хитойга, Тайвань о.га бориб, 1349 й. ватанига қайтган. Сўнг Испанияга борган. Нигер дарёси ўрта оқимига, Аир, Ахаггар тоғликларига (Саҳрои Кабирда) борган. Ҳаммаси бўлиб (қуруқликда ва сувда) 130 минг км йўл босган. У саёҳат қилган мамлакатлар ҳақида муҳим маълумотлар қолдирган.
Туркистондан ҳам жаҳон география фанига буюк ҳисса қўшган олим ва сайёҳлар чиққан. Булардан Муҳаммад ибн Мусо алХоразмий «Сурат аларз» «Ер тасвири» асарини ёзган, 7 иқлимга таъриф берган, 537 та жой номини ёзиб қолдирган. Абу Райҳон Беруний 1016 й.да Шаркда дастлабки географик глобусни яратди. Ер айланасини аник, ўлчади, дунё харитасини тузди, Ғарбий ярим шарда қуруқлик борлигини башорат қидди. Носир Хисрав Мағриб ш.га, жан.да Нубия чўли, Маккагача, шаркда Мўлтон ва Лоҳур ш.ларига борган, 15 минг км дан ортиқйўл босган. Ҳофизи Абру (14— 15-а.лар) Мовароуннахр, Дашти Қипчоқ, Хуросон, Ироқ, Форс, Озарбайжон, Эрон, Гуржистон, Арманистон, Русь ва Шом ерларида бўлган, Ҳиндистонда Ганг дарёси қирғоқларигача бир неча марта борган. Унинг 1417—20 й.ларда ёзган географик асарида дунёнинг дойра
шаклидаги харитаси зоқ Самарқандий Афанасий Никитиндан 27 йил аввал Ҳиндистонга (Коликут портига — ҳоз. Кожикоде) денгиз йўли (Арабистон денгизи) орқали борган (1441) ва Ҳиндистон ҳақида китоб ёзган. Африкани айланиб ўтган Васко да Гама Абдураззоқ Самарқандийдан 50 йил кейин шу портга етиб борган. Шарқ географсайёҳ олимларининг кашфиётлари ва ёзиб қолдирган китоблари европалик географсайёҳларнинг жаҳоншумул географик кашфиётларига асос бўлган дейиш мумкин.
Ад.: Маг и до вич И. П., Очерки по истории географических открытий, 3 изд., М., 1967; Ҳ ас а нов Ҳ., Сайёҳ олимлар, 1981; Ҳасанов Ҳ., Ўрта Осиёлик географ ва сайёҳлар, Т., 1964; Иброҳимов Н., Ибн Батгута ва унинг Ўрта Осиёга саёҳати, Т., 1993.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.