Buyuk Xitoy devori
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 819-b. — ziyouz.com
Buyuk Xitoy devori (xitoyça «Vanli çongçang» — «10 ming li uzunliqdagi devor»), Saddi Çiniy — Şim. Xitoydagi qal'a devori. Qad. Xitoy me'morligining ulkan yodgorligi. Qal'a devori sifatida dastlabki kismi mil. av. 4—3-a.larda (toş va ğiştdan işlanib, içini tuproq b-n töddirib, şibbalab) qurilgan. Mil. av. 2— 1-a.larda Ğarbga tomon 500 km ga uzaytirilgan. Keyinçalik uni quriş va mustahkamlaş işlari (eng muhimi 14—15-a.lar) davom etgan. 1953 y.da Szyuyyunguan qal'asi (Pekin) yaqinidagi qismi ta'mirlangan. B. X. d. Szyuyyunguan qal'asi (Gansu viloyatining ğarbi) va Şanxayguan (Lyaodun körfazi qirğoği) qal'aqörğoni oraliğida çözilgan; kötariliş joylari va tarmoqlari b-n uz. 5000 km ga yaqin (töliq saqlanmagan). Xitoy arxeolog olimlarining 2001 y.dagi i.t.lariga köra, Xitoyning jan.ğarbidagi sun'iy tepalik ham B.X.d.ga daxldorligi — uning davomi ekanligi anikdandi. Bu b-n B.X.d.ning umumiy uz. 530 km ga köpaydi. B.X.d.ning bal.— 6,6 m (şinaklarining devorlari b-n 8—10 m gaça), kengligi — asosida 6,5 m dan yuqorisida 5 m gaça. Har bir neça yuz metrda soqçilar uçun törtburçakli burjlar (bal. 10—12 m) qurilgan, har 10 km da kuzatiş va xabar beriş uçun minoralari, toğdagi muhim ötiş joylarida mustahkam qörğonlari bölgan. B. X. d. me'moriy yodgorlik sifatida saqlanadi.
Alişer Navoiyning «Saddi Iskandariy» dostonida B.X.d. «Saddi Çin» devori nomi b-n tilga olingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУЮК ХИТОЙ ДЕВОРИ (хитойча «Ванли чонгчанг» — «10 минг ли узунлиқдаги девор»), Садди Чиний — Шим. Хитойдаги қалъа девори. Қад. Хитой меъморлигининг улкан ёдгорлиги. Қалъа девори сифатида дастлабки кисми мил. ав. 4—3-а.ларда (тош ва ғиштдан ишланиб, ичини тупроқ б-н тўддириб, шиббалаб) қурилган. Мил. ав. 2— 1-а.ларда Ғарбга томон 500 км га узайтирилган. Кейинчалик уни қуриш ва мустаҳкамлаш ишлари (энг муҳими 14—15-а.лар) давом этган. 1953 й.да Цзюйюнгуань қалъаси (Пекин) яқинидаги қисми таъмирланган. Б. X. д. Цзюйюнгуань қалъаси (Ганьсу вилоятининг ғарби) ва Шанхайгуань (Ляодун кўрфази қирғоғи) қалъақўрғони оралиғида чўзилган; кўтарилиш жойлари ва тармоқлари б-н уз. 5000 км га яқин (тўлиқ сақланмаган). Хитой археолог олимларининг 2001 й.даги и.т.ларига кўра, Хитойнинг жан.ғарбидаги сунъий тепалик ҳам Б.Х.д.га дахлдорлиги — унинг давоми эканлиги аникданди. Бу б-н Б.Х.д.нинг умумий уз. 530 км га кўпайди. Б.Х.д.нинг бал.— 6,6 м (шинакларининг деворлари б-н 8—10 м гача), кенглиги — асосида 6,5 м дан юқорисида 5 м гача. Ҳар бир неча юз метрда соқчилар учун тўртбурчакли буржлар (бал. 10—12 м) қурилган, ҳар 10 км да кузатиш ва хабар бериш учун миноралари, тоғдаги муҳим ўтиш жойларида мустаҳкам қўрғонлари бўлган. Б. X. д. меъморий ёдгорлик сифатида сақланади.
Алишер Навоийнинг «Садди Искандарий» достонида Б.Х.д. «Садди Чин» девори номи б-н тилга олинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.