Çad

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–6-b. — ziyouz.com

Çad (Tchad), Çad Respublikasi (Republique du Tchad) — Markaziy Afrikadagi davlat. Mayd. 1284 ming km2. Aholisi 9 mln.ga yaqin kişi (2002). Poytaxti — Njamena ş. Ma'muriy jihatdan 28 prefekturaga bulinadi.

Davlat tuzumi. Ç. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1996 y. 31 martda kabul kilingan. Davlat boşliği prezident (1991 y.dan Idriss Debi), u umumiy tuğri va yaşirin ovoz beriş yuli bilan 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali (Milliy majlis va Senat) parlament, ijroçi hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi. Prezident boş vazirni tayinlaydi.

Tabiati. Ç. hududining köp qismi bal. 250—400 m bulgan yassi tekislikdan iborat. Mamlakat şim. qismi Sahroi Kabir çölida joylaşgan, jan. Sohil deb ataluvçi çul va çala çul landşaftli savanna va Sudan tabiiy oblastining bir qismini egallaydi. Çekka şim.da Tibasti toğligi bor (eng bal. joyi 3415 m, Emi-Kusi toği). Mamlakat şim.şarqida Ennedi va Erdi platolari, jan.şarqiy qismida Vadai massivi joylaşgan. Ç.da boksit, diatomit, kaolin, neft, qalay, uran, oltin konlari bor; Çad kulidan soda va tuz olinadi.

Iqlimi şim.da tropik çöl iqlimi. Yanv.ning örtaça trasi 15°, iyulniki 30° gaça (ayrim hollarda 50° gaça borişi mumkin). Örtaça yillik yoğin 100—250 mm. Jan.da ekvatorial mussonli iklim. Qiş mavsumi (okt.— noyab. dan apr.—maygaça) quruq. Örtaça tra eng sovuq oyda 21°, eng issiq oyda 33°, örtaça yillik yoğin (250—1000 mm) şim. dan jan.ga tomon ortib boradi. Şim. dadoimiy oqar daryolar yöq. Jan.da kema qatnaydigan yirik daryosi — Şari. Mamlakatning ğarbiy çegarasida Çad köli joylaşgan. Şim. dagi toşloq çöllarda tikanakli yarim buta va butalar, vohalarda tok, xurmo östiriladi. Çekka jan.da qizilqönğir tuproqlarda savannalar mavjud, baobab daraxti ham uçraydi. Savannalarda yirik sut emizuvçi hayvonlar — fil, jirafa, kiyik, buyvol, karkidon; yirtqiçlardan — arslon, leopard, sirtlon, çiyaböri bor. Şari daryosining yuqori oqimida maymunlar uçraydi. Quşlardan tuyaquş, saqoquş, qizilğoz bor. Ilon, kaltakesak va haşarot köp. Hayvonlarni muhofaza qiliş va örganiş uçun Zakuma milliy boği taşkil etilgan. Aholisining 1/3 qismidan köproğini şarinil tillarida sözlaşuvçi xalqlar, 1/3 qismini arablar taşkil etadi. Çad kölining jan.da çad tillarida sözlaşuvçi mubi, xausa, massa xalqlari, Kamerun bilan çegaraga yaqin joylarda mbum xalqi yaşaydi. Rasmiy tillar — fransuz va arab tillari. Aholining yarmidan kupi mahalliy dinlarga e'tiqod qiladi, qolganlari musulmon sunniylar; xristianlar ham bor. Yirik şaharlari — Njamena, Mundu, Abeşe.

Tarixi. Ç. hududida odam qadimdan yaşab kelgan. 9-a.da Çad köli havzasida Kanem davlati paydo bölgan. Kanem davlati tanazzulga uçragaç, 14-a. oxirida Bornu davlati taşkil topdi. 19- a. oxirigaça hoz. Çad hududining turli qismlarida Vadai (14-a.), Bagirmi (16- a.), Rabbah (19-a.) davlatlari vujudga keddi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida Çad köli havzasini Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya egallab olişga intildilar. 1900 y. Ç. Fransiyaning harbiy hududi deb e'lon qilindi. Uning ayrim qismlarini bosib oliş 1914 y.gaça davom etdi. 1904 y. Çad hududi UbangiŞari — Çad mustamlakalari federatsiyasi (1910 y.dan Fransiya Ekvatorial Afrikasi) (FEA) tarkibiga kirgan. 1914 y. Çad Ubangi-Şaridan ajratib olinib, FEAning alohida mustamlakasiga aylantirildi. 2-jahon uruşi yillari (1939—45) Ç. «Ozod Fransiya» harbiy qismlari tuziladigan hududga aylandi. Uruşdan keyingi yillarda Ç.da milliy ozodlik harakati avj oldi. 1946 y. Çad FEA tarkibida Fransiyaning «dengiz ortidagi hududi»ga aylandi. 1947 y. tuzilgan Ç. ilğor partiyasi Ç. mustaqilligi uçun olib borilgan kuraşga rahbarlik qildi. 1957 y. Çadda afrikaliklardan iborat hukumat kengaşi tuzildi. 1958 y. 28 noyab.da Ç. Fransiya Hamjamiyati tarkibidagi respublika deb e'lon kşşndi. Milliy ozodlik harakati avj olişi natijasida Fransiya hukumati Ç.ga mustaqillik berdi. 1960 y. 11 avg. da Ç. mustaqil davlat deb e'lon qilindi. 1975 y. harbiy töntariş bölib, hukumat tarqatib yuborildi. Şu paytdan boşlab mamlakatdagi turli harbiysiyosiy guruhlar örtasida bir neça bor qurolli töqnaşuvlar bölib ötdi. 1990 y. dek.da hokimiyat tepasiga Idriss Debi boşçiligidagi Milliy qutqariş vatanparvarlik harakati keldi va u köp partiyaviylik demokratik tuzumni joriy etiş yölini tanladi. Ç. 1960 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1993 y.12 yanv.da tan olgan, 1994 y. 16 sent.dan diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 11 avg. — Mustaqillik kuni (1960).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Demokratiya va taraqqiyot uçun milliy uyuşma, 1992 y. tuzilgan; Taraqqiyot va yangilaniş milliy ittifoqi; Milliy qutqariş vatanparvarlik harakati, 1990 y. tuzilgan; Yangilaniş va demokratiya uçun ittifoq, 1992 y. asos solingan; Ç. milliy ozodlik fronta, 1965 y. taşkil etilgan. Ç. kasaba uyuşmalari birlaşmasi, 1988 y. tuzilgan.

Xöjaligi. Ç. — iktisodiy jihatdan zaif rivojlangan mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 39%, sanoat va qurilişniki 15%, xizmat körsatiş sohasiniki 46% ni taşkil etadi.

Qişloq xöjaligi — iqtisodiyotning asosi. Q.x.ning asosiy tarmoği — dehqonçilik. Mahsuloti çetga çiqariladigan asosiy ekini paxta. Şuningdek, yer yonğoq, şoli, buğdoy, tariq, jöxori ekiladi; xurmo östiriladi. Aholining 1/3 Qismi köçmançi va yarim köçmançi çorvadorlik bilan şuğullanadi. Çorvaçiligida qoramol, qöy va eçki boqiladi. Daryolari hamda Çad va b. köllarda baliq ovlanadi.

Sanoati yaxşi rivojlanmagan. Uning asosiy tarmoği — töqimaçilik. Oziq-ovqat sanoatida göşt, un, şoli oqlaş, yoğ, şakarqand, pivo pişiriş zdlari bor. Çad kölidan oş tuzi va soda qazib olinadi. Yiliga örtaça 92 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi.

Avtomobil yöllari uz. — 32,7 ming km, t.y. yöq. Logone va Şari daryolarida 1 y.da 3 oy kema qatnaydi. Njamenada xalqaro aeroport bor. Ç. çetga paxta, qoramol, göşt, teri çiqaradi; çetdan neft mahsulotlari, oziq-ovqat, transport vositalari oladi.

Taşqi savdoda Portugaliya, Fransiya, AQŞ, Germaniya, Yaponiya bilan hamkorlik qiladi. Maorifi va ilmiy muassasalari.

Ç.da 8 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun boşlanğiç ta'lim majburiy. Ta'lim fransuz tilida olib boriladi. Boşlanğiç maktabga bolalar 6 yoşdan qabul qilinadi. Boşlanğiç maktab 6 y.lik. Örta maktabda öqiş 7 y. Örta texnika ta'limi töliqsiz örta maktab negizida maktab va intlarda amalga oşiriladi. Oliy ta'limni Njamenadagi Çad universiteti beradi. I.t. muassasalari: Paxta va töqiş inti, Milliy gumanitar fanlar inti, planetariy, q.x. byurosi, ilmiy texnika byurosi, geogr. tadqiqot styasi va b.

Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Ç.da fransuz tilida «InfoÇad» («Çad axboroti») kundalik byulleten çikadi (1964 y.dan). Ç. axborot agentligi 1964 y.da taşkil etilgan. Ç. milliy radiosi hukumat radiostyasi hisoblanadi; 1955 y. tuzilgan. Ç. televideniyesi, hukumat xizmati.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Ç. xududidan paleolit va neolit davriga oid kryatoşlarga işlangan rasmlar topilgan. Ç.ning ötroq aholisi Logone va Şari daryolari vodiylaridagi kiçikroq şaharçalarda istiqomat qiladi. Aholi qişloklarda tomi çöqqisimon, devorlari loy bilan suvalgan doirasimon va töğriburçakli kulbalar quradilar. Şaharlarda içki hovlili, yassi tomli, atrofi kungurador devor bilan öralgan uylar barpo etadilar. Ç. janubida 8—10-a.larga oid qad. madaniyat yodgorliklari (keramika buyumlari, odam va hayvon tasvirlari tuşirilgan sopol va bronza haykalçalar, odamning loydan tayyorlangan boşlari) topilgan. Ç.da qadimdan amaliybezak san'atining töquvçilik, kaştaçilik, kandakorlik, kulolçilik kabi turlari rivojlangan.

Musiqasi. Ç. xalqlarining xalq qöşiqlari pentatonikaga asoslanadi; raqslardan mdomlang (ovçilar raqsi), ndon mbessi, bayyan, n'dason (marosim raqsi), sai, basaka (bayram raqsi) turlari keng tarqalgan. Çolğu asboblari: zarbli — baraban (3 barabandan iborat ansambl maşhur), şaqildoq, könğiroqça, ksilofonlar; puflama sozlar — algaita (goboy turi), kamigsdan yasalgan klarnet va b. Professional ansambllarda puflama sozlar barabanlar bilan birga işlagiladi. 1970 y. Milliy rake ansambli taşkil etilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧАД (Tchad), Чад Республикаси (Republique du Tchad) — Марказий Африкадаги давлат. Майд. 1284 минг км2. Аҳолиси 9 млн.га яқин киши (2002). Пойтахти — Нжамена ш. Маъмурий жиҳатдан 28 префектурага булинади.

Давлат тузуми. Ч. — республика. Амалдаги конституцияси 1996 й. 31 мартда кабул килинган. Давлат бошлиғи президент (1991 й.дан Идрисс Деби), у умумий туғри ва яширин овоз бериш йули билан 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали (Миллий мажлис ва Сенат) парламент, ижрочи ҳокимиятни президент ва ҳукумат амалга оширади. Президент бош вазирни тайинлайди.

Табиати. Ч. ҳудудининг кўп қисми бал. 250—400 м булган ясси текисликдан иборат. Мамлакат шим. қисми Саҳрои Кабир чўлида жойлашган, жан. Соҳил деб аталувчи чул ва чала чул ландшафтли саванна ва Судан табиий областининг бир қисмини эгаллайди. Чекка шим.да Тибасти тоғлиги бор (энг бал. жойи 3415 м, Эми-Куси тоғи). Мамлакат шим.шарқида Эннеди ва Эрди платолари, жан.шарқий қисмида Вадаи массиви жойлашган. Ч.да боксит, диатомит, каолин, нефть, қалай, уран, олтин конлари бор; Чад кулидан сода ва туз олинади.

Иқлими шим.да тропик чўл иқлими. Янв.нинг ўртача траси 15°, июлники 30° гача (айрим ҳолларда 50° гача бориши мумкин). Ўртача йиллик ёғин 100—250 мм. Жан.да экваториал муссонли иклим. Қиш мавсуми (окт.— нояб. дан апр.—майгача) қуруқ. Ўртача тра энг совуқ ойда 21°, энг иссиқ ойда 33°, ўртача йиллик ёғин (250—1000 мм) шим. дан жан.га томон ортиб боради. Шим. дадоимий оқар дарёлар йўқ. Жан.да кема қатнайдиган йирик дарёси — Шари. Мамлакатнинг ғарбий чегарасида Чад кўли жойлашган. Шим. даги тошлоқ чўлларда тиканакли ярим бута ва буталар, воҳаларда ток, хурмо ўстирилади. Чекка жан.да қизилқўнғир тупроқларда саванналар мавжуд, баобаб дарахти ҳам учрайди. Саванналарда йирик сут эмизувчи ҳайвонлар — фил, жирафа, кийик, буйвол, каркидон; йиртқичлардан — арслон, леопард, сиртлон, чиябўри бор. Шари дарёсининг юқори оқимида маймунлар учрайди. Қушлардан туяқуш, сақоқуш, қизилғоз бор. Илон, калтакесак ва ҳашарот кўп. Ҳайвонларни муҳофаза қилиш ва ўрганиш учун Закума миллий боғи ташкил этилган. Аҳолисининг 1/3 қисмидан кўпроғини шаринил тилларида сўзлашувчи халқлар, 1/3 қисмини араблар ташкил этади. Чад кўлининг жан.да чад тилларида сўзлашувчи муби, хауса, масса халқлари, Камерун билан чегарага яқин жойларда мбум халқи яшайди. Расмий тиллар — француз ва араб тиллари. Аҳолининг ярмидан купи маҳаллий динларга эътиқод қилади, қолганлари мусулмон суннийлар; христианлар ҳам бор. Йирик шаҳарлари — Нжамена, Мунду, Абеше.

Тарихи. Ч. ҳудудида одам қадимдан яшаб келган. 9-а.да Чад кўли ҳавзасида Канем давлати пайдо бўлган. Канем давлати таназзулга учрагач, 14-а. охирида Борну давлати ташкил топди. 19- а. охиригача ҳоз. Чад ҳудудининг турли қисмларида Вадаи (14-а.), Багирми (16- а.), Раббаҳ (19-а.) давлатлари вужудга кедди. 19-а. охири — 20-а. бошларида Чад кўли ҳавзасини Буюк Британия, Германия, Франция эгаллаб олишга интилдилар. 1900 й. Ч. Франциянинг ҳарбий ҳудуди деб эълон қилинди. Унинг айрим қисмларини босиб олиш 1914 й.гача давом этди. 1904 й. Чад ҳудуди УбангиШари — Чад мустамлакалари федерацияси (1910 й.дан Франция Экваториал Африкаси) (ФЭА) таркибига кирган. 1914 й. Чад Убанги-Шаридан ажратиб олиниб, ФЭАнинг алоҳида мустамлакасига айлантирилди. 2-жаҳон уруши йиллари (1939—45) Ч. «Озод Франция» ҳарбий қисмлари тузиладиган ҳудудга айланди. Урушдан кейинги йилларда Ч.да миллий озодлик ҳаракати авж олди. 1946 й. Чад ФЭА таркибида Франциянинг «денгиз ортидаги ҳудуди»га айланди. 1947 й. тузилган Ч. илғор партияси Ч. мустақиллиги учун олиб борилган курашга раҳбарлик қилди. 1957 й. Чадда африкаликлардан иборат ҳукумат кенгаши тузилди. 1958 й. 28 нояб.да Ч. Франция Ҳамжамияти таркибидаги республика деб эълон кшшнди. Миллий озодлик ҳаракати авж олиши натижасида Франция ҳукумати Ч.га мустақиллик берди. 1960 й. 11 авг. да Ч. мустақил давлат деб эълон қилинди. 1975 й. ҳарбий тўнтариш бўлиб, ҳукумат тарқатиб юборилди. Шу пайтдан бошлаб мамлакатдаги турли ҳарбийсиёсий гуруҳлар ўртасида бир неча бор қуролли тўқнашувлар бўлиб ўтди. 1990 й. дек.да ҳокимият тепасига Идрисс Деби бошчилигидаги Миллий қутқариш ватанпарварлик ҳаракати келди ва у кўп партиявийлик демократик тузумни жорий этиш йўлини танлади. Ч. 1960 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1993 й.12 янв.да тан олган, 1994 й. 16 сент.дан дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 11 авг. — Мустақиллик куни (1960).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Демократия ва тараққиёт учун миллий уюшма, 1992 й. тузилган; Тараққиёт ва янгиланиш миллий иттифоқи; Миллий қутқариш ватанпарварлик ҳаракати, 1990 й. тузилган; Янгиланиш ва демократия учун иттифоқ, 1992 й. асос солинган; Ч. миллий озодлик фронта, 1965 й. ташкил этилган. Ч. касаба уюшмалари бирлашмаси, 1988 й. тузилган.

Хўжалиги. Ч. — иктисодий жиҳатдан заиф ривожланган мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х.нинг улуши 39%, саноат ва қурилишники 15%, хизмат кўрсатиш соҳасиники 46% ни ташкил этади.

Қишлоқ хўжалиги — иқтисодиётнинг асоси. Қ.х.нинг асосий тармоғи — деҳқончилик. Маҳсулоти четга чиқариладиган асосий экини пахта. Шунингдек, ер ёнғоқ, шоли, буғдой, тариқ, жўхори экилади; хурмо ўстирилади. Аҳолининг 1/3 Қисми кўчманчи ва ярим кўчманчи чорвадорлик билан шуғулланади. Чорвачилигида қорамол, қўй ва эчки боқилади. Дарёлари ҳамда Чад ва б. кўлларда балиқ овланади.

Саноати яхши ривожланмаган. Унинг асосий тармоғи — тўқимачилик. Озиқ-овқат саноатида гўшт, ун, шоли оқлаш, ёғ, шакарқанд, пиво пишириш здлари бор. Чад кўлидан ош тузи ва сода қазиб олинади. Йилига ўртача 92 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади.

Автомобиль йўллари уз. — 32,7 минг км, т.й. йўқ. Логоне ва Шари дарёларида 1 й.да 3 ой кема қатнайди. Нжаменада халқаро аэропорт бор. Ч. четга пахта, қорамол, гўшт, тери чиқаради; четдан нефть маҳсулотлари, озиқ-овқат, транспорт воситалари олади.

Ташқи савдода Португалия, Франция, АҚШ, Германия, Япония билан ҳамкорлик қилади. Маорифи ва илмий муассасалари.

Ч.да 8 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар учун бошланғич таълим мажбурий. Таълим француз тилида олиб борилади. Бошланғич мактабга болалар 6 ёшдан қабул қилинади. Бошланғич мактаб 6 й.лик. Ўрта мактабда ўқиш 7 й. Ўрта техника таълими тўлиқсиз ўрта мактаб негизида мактаб ва интларда амалга оширилади. Олий таълимни Нжаменадаги Чад университети беради. И.т. муассасалари: Пахта ва тўқиш инти, Миллий гуманитар фанлар инти, планетарий, қ.х. бюроси, илмий техника бюроси, геогр. тадқиқот стяси ва б.

Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Ч.да француз тилида «ИнфоЧад» («Чад ахбороти») кундалик бюллетень чикади (1964 й.дан). Ч. ахборот агентлиги 1964 й.да ташкил этилган. Ч. миллий радиоси ҳукумат радиостяси ҳисобланади; 1955 й. тузилган. Ч. телевидениеси, ҳукумат хизмати.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Ч. худудидан палеолит ва неолит даврига оид крятошларга ишланган расмлар топилган. Ч.нинг ўтроқ аҳолиси Логоне ва Шари дарёлари водийларидаги кичикроқ шаҳарчаларда истиқомат қилади. Аҳоли қишлокларда томи чўққисимон, деворлари лой билан сувалган доирасимон ва тўғрибурчакли кулбалар қурадилар. Шаҳарларда ички ҳовлили, ясси томли, атрофи кунгурадор девор билан ўралган уйлар барпо этадилар. Ч. жанубида 8—10-а.ларга оид қад. маданият ёдгорликлари (керамика буюмлари, одам ва ҳайвон тасвирлари туширилган сопол ва бронза ҳайкалчалар, одамнинг лойдан тайёрланган бошлари) топилган. Ч.да қадимдан амалийбезак санъатининг тўқувчилик, каштачилик, кандакорлик, кулолчилик каби турлари ривожланган.

Мусиқаси. Ч. халқларининг халқ қўшиқлари пентатоникага асосланади; рақслардан мдомланг (овчилар рақси), ндон мбесси, байян, нъдасьон (маросим рақси), саи, басака (байрам рақси) турлари кенг тарқалган. Чолғу асбоблари: зарбли — барабан (3 барабандан иборат ансамбль машҳур), шақилдоқ, кўнғироқча, ксилофонлар; пуфлама созлар — алгаита (гобой тури), камигцдан ясалган кларнет ва б. Профессионал ансамблларда пуфлама созлар барабанлар билан бирга ишлагилади. 1970 й. Миллий раке ансамбли ташкил этилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.