Çağoniyon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–39-b. — ziyouz.com
Çağoniyon (arab. Sağoniyon) Surxondaryo (Çağonrud)ning örta va yuqori oqimi böylarida joylaşgan tarixiymadaniy viloyat. Dastlab Syuan Szan tomonidan (mil. taxm. 630 y.) qayd etilgan. Bu hududda insonlar yaşaganligining eng qad. izlari mezolit va neolit davrlariga oid. Mil. av. 2ming yillikning 2yarmida bu yerda ilk dehqonçilik manzilgohlari (Mölalitepa), mil. av. 1ming yillik örtasida esa ilk şahar (Qiziltepa) vujudga kelgan. Mil. av. 1a. — mil. 1a.daÇ. yuyeçjiylar davlatining asosiy markazlaridan biri bölgan. Mil. 1—3-a. lardaÇ. Kuşon podşoligi tarkibiga kirgan. Ç.ning iqtisodi va madaniyati bu davrda ravnaq topgan, köplab şahar va qişloklar vujudga kelgan, tovarpul munosabatlari, suğorma dehqonçilik, turli kasbhunarlar, tasviriy va amaliy san'at (ayniqsa, haykaltaroşlik) rivojlangan (Xolçayo'n, Dalvarzintepa). Mil. 3—4-a.larning 2yarmida Ç. sosoniy kuşonşoxdar qöl ostida bölgan. Mil. 5-a.ning 2yarmi — 6-a.da viloyat avval Eftaliylar, söngra Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan. 6-a.ning 2yarmidan — 8-a.ning 2yarmigaça Ç.ni mahalliy sulola boşqargan, u nomigagina Toxaristonning oliy hukmdorlari — turkiy yabğularga böysungan. Ç.ning ayrim hukmdorlari — xidevlar yoki çağonxudotlarning ismlari yozma, epigrafik va numizmatik ma'lumotlar böyiça aniqlangan: Fağaniş, Saşr, Zarin, Turontoş, Tiş, Xnar. Mil. 7-a. ning 2yarmida Ç.ga arablar kirib kelgan, ular 8-a. oxirida mahalliy sulolani tugatganlar. 9-a. ning örtasi yoxud 2yarmidan 11 a. boşigaça Ç. — somoniylarning eng qudratli yarim mustaqil vassallaridan hisoblangan muxtojiylar sulolasidan bölgan hokimlarning merosiy mulki bölgan. Bu sulola amirlari Abu Bakr Muhammad bin Muzaffar (940/941 y. v.e.), ayniqsa, Ahmad bin Abu Bakr Muhammad — Abu Ali Çagoniy (955/956 y.) Somoniylar saroyida eng muhim ma'muriy mansablarni (jumladan, Xuroson noibi va sipohsolorlik) egallaganlar. Muxtojiylar davrida Ç. tarkibiga hoz. Surxondaryo viloyatidan taşqari Tojikistonning şim.ğarbidagi Şuman va Oxarun viloyatlari kirgan. Ç. poytaxti ham Sağoniyon deb atalib, Denovdan 6 km jan.şarqsagi Budroç ş. xarobasi örnida bölgan. Çağoniyon (Sağoniyon) ş. bu davrda Markaziy Osiyoning eng yirik iqgasodiy va madaniy markazlaridan biri bölgan. Ç. Amiri Axmad bin Muhammad esa köplab buyuk şoirlar (Daqiqiy, Farruxiy, Manjuqiy) homiysi (mamdux) sifatida Şarqsa şuhrat qozongan. 11a.ning 1yarmida Ç. ma'lum darajada qoraxoniylarga qaram bölgan, ayrim vaqtlarda u mustaqil mulk hisoblangan. 11a.ning 2yarmi — 11-a.ning 1yarmida Ç. Saljuqiylar davlati tarkibiga kirgan. 11-a.ning 2yarmi — 13-a. bopş Ç.ni qoraxoniylar, qarluklar, ğuriylar, xorazmşoxlar idora ztgan. Möğullar istilosidan söng 13- a. örtasida Ç. Çiğatoyxonning nabirasi Yesun Tuvaning, söngra uning öğli Barokning merosiy mulkiga aylangan. Bu davrda Yangi şahar ilgarigi rabod örnida vujudga kelib 16-a. boşiga qadar mavjud bölgan, söngra Şayboniyxon tomonidan bosib olintan. Şundan söng asosiy markaz Dehinav (hoz. Denov)ga köçgan.
Ad.: Rtveladze E.V., Velikiy şelkoviy put, T., 1999;Böriyev O., Temuriylar davri manbalarida Çağoniyon, T., 2001; Çagoniyon tarixi, T., 2002.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАҒОНИЁН (араб. Сағониён) Сурхондарё (Чағонруд)нинг ўрта ва юқори оқими бўйларида жойлашган тарихиймаданий вилоят. Дастлаб Сюань Цзань томонидан (мил. тахм. 630 й.) қайд этилган. Бу ҳудудда инсонлар яшаганлигининг энг қад. излари мезолит ва неолит даврларига оид. Мил. ав. 2минг йилликнинг 2ярмида бу ерда илк деҳқончилик манзилгоҳлари (Мўлалитепа), мил. ав. 1минг йиллик ўртасида эса илк шаҳар (Қизилтепа) вужудга келган. Мил. ав. 1а. — мил. 1а.даЧ. юечжийлар давлатининг асосий марказларидан бири бўлган. Мил. 1—3-а. лардаЧ. Кушон подшолиги таркибига кирган. Ч.нинг иқтисоди ва маданияти бу даврда равнақ топган, кўплаб шаҳар ва қишлоклар вужудга келган, товарпул муносабатлари, суғорма деҳқончилик, турли касбҳунарлар, тасвирий ва амалий санъат (айниқса, ҳайкалтарошлик) ривожланган (Холчаё’н, Далварзинтепа). Мил. 3—4-а.ларнинг 2ярмида Ч. сосоний кушоншохдар қўл остида бўлган. Мил. 5-а.нинг 2ярми — 6-а.да вилоят аввал Эфталийлар, сўнгра Сосонийлар давлати таркибига кирган. 6-а.нинг 2ярмидан — 8-а.нинг 2ярмигача Ч.ни маҳаллий сулола бошқарган, у номигагина Тохаристоннинг олий ҳукмдорлари — туркий ябғуларга бўйсунган. Ч.нинг айрим ҳукмдорлари — хидевлар ёки чағонхудотларнинг исмлари ёзма, эпиграфик ва нумизматик маълумотлар бўйича аниқланган: Фағаниш, Сашр, Зарин, Туронтош, Тиш, Хнар. Мил. 7-а. нинг 2ярмида Ч.га араблар кириб келган, улар 8-а. охирида маҳаллий сулолани тугатганлар. 9-а. нинг ўртаси ёхуд 2ярмидан 11 а. бошигача Ч. — сомонийларнинг энг қудратли ярим мустақил вассалларидан ҳисобланган мухтожийлар сулоласидан бўлган ҳокимларнинг меросий мулки бўлган. Бу сулола амирлари Абу Бакр Муҳаммад бин Музаффар (940/941 й. в.э.), айниқса, Аҳмад бин Абу Бакр Муҳаммад — Абу Али Чагоний (955/956 й.) Сомонийлар саройида энг муҳим маъмурий мансабларни (жумладан, Хуросон ноиби ва сипоҳсолорлик) эгаллаганлар. Мухтожийлар даврида Ч. таркибига ҳоз. Сурхондарё вилоятидан ташқари Тожикистоннинг шим.ғарбидаги Шуман ва Охарун вилоятлари кирган. Ч. пойтахти ҳам Сағониён деб аталиб, Деновдан 6 км жан.шарқцаги Будроч ш. харобаси ўрнида бўлган. Чағониён (Сағониён) ш. бу даврда Марказий Осиёнинг энг йирик иқгасодий ва маданий марказларидан бири бўлган. Ч. Амири Ахмад бин Муҳаммад эса кўплаб буюк шоирлар (Дақиқий, Фаррухий, Манжуқий) ҳомийси (мамдух) сифатида Шарқца шуҳрат қозонган. 11а.нинг 1ярмида Ч. маълум даражада қорахонийларга қарам бўлган, айрим вақтларда у мустақил мулк ҳисобланган. 11а.нинг 2ярми — 11-а.нинг 1ярмида Ч. Салжуқийлар давлати таркибига кирган. 11-а.нинг 2ярми — 13-а. бопш Ч.ни қорахонийлар, қарлуклар, ғурийлар, хоразмшохлар идора зтган. Мўғуллар истилосидан сўнг 13- а. ўртасида Ч. Чиғатойхоннинг набираси Есун Туванинг, сўнгра унинг ўғли Барокнинг меросий мулкига айланган. Бу даврда Янги шаҳар илгариги рабод ўрнида вужудга келиб 16-а. бошига қадар мавжуд бўлган, сўнгра Шайбонийхон томонидан босиб олинтан. Шундан сўнг асосий марказ Деҳинав (ҳоз. Денов)га кўчган.
Ад.: Ртвеладзе Э.В., Великий шелковый путь, Т., 1999;Бўриев О., Темурийлар даври манбаларида Чағониён, Т., 2001; Чагониён тарихи, Т., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.