Çakanda
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10-b. — ziyouz.com
Çakanda ÇAKANDA, jirğanoq (Hippophae) — jiydadoşlar oilasi daraxtsimonlar yoki butasimonlar turkumi; dorivor va mevali ekin. Yevrosiyoning iliq ikdimli mintaqalarida 3 turi tarqalgan. Şarqiy va Ğarbiy Sibir, Kavkaz, Örta Osiyo, jumladan, Özbekistonda daryo sohillari va töqayzorlarda Ç.ning jumrutsimon turi (H.rhamnoides) yovvoyi holda ösadi. Rossiyaning Oltoy, Sibir va Noqoratuproq zonalarida madaniylaştirilgan navlari östiriladi. Tabiiy ösadigan çakandazorlardan ham keng foydalaniladi. Ç. yoruğsevar, qurğoqçilik va sovuqqa çidamli. Böyi 2—5 m, serşox, bargi naştarsimon ziç, usti kulrang, osti kumuşsimon. Ç. ikki uyli (erkak va urğoçi daraxtli) ösimlik. Bahorda barg çiqarişi bilan gullaydi, şamol yordamida çanglanadi. Gullari mayda sarğiş, hidli. Mevasi avg. oxiri—sent. boşlarida pişib yetiladi, mayda, tuxumsimon yoki dumaloq, novdalarga ziç yopişgan, rangi oç sariq yoki sarğişqizil, ta'mi nordonşirin. Tarkibida organik kislotalar, qand, S va V, Ye, Ğ guruhi vitaminlari, karotin hamda tibbiyotda işlatiladigan şifobaxş moy bor. Ç. baçki, parxiş hamda qalamçasidan köpaytiriladi. Qumliklarni, qirğoqlarni, temir yöl böylarini mustahkamlaş, yölaklarni qordan ximoya qiliş maqsadida ham ekiladi. Mevalari yangiligida yeyiladi, murabbo, jem, şarbat tayyorlanadi, moy olinadi. Boğ va xiyobonlarda manzarali ösimlik sifatida östiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАКАНДА, жирғаноқ (Hippophae) — жийдадошлар оиласи дарахтсимонлар ёки бутасимонлар туркуми; доривор ва мевали экин. Евросиёнинг илиқ икдимли минтақаларида 3 тури тарқалган. Шарқий ва Ғарбий Сибирь, Кавказ, Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистонда дарё соҳиллари ва тўқайзорларда Ч.нинг жумрутсимон тури (H.rhamnoides) ёввойи ҳолда ўсади. Россиянинг Олтой, Сибирь ва Ноқоратупроқ зоналарида маданийлаштирилган навлари ўстирилади. Табиий ўсадиган чакандазорлардан ҳам кенг фойдаланилади. Ч. ёруғсевар, қурғоқчилик ва совуққа чидамли. Бўйи 2—5 м, сершох, барги наштарсимон зич, усти кулранг, ости кумушсимон. Ч. икки уйли (эркак ва урғочи дарахтли) ўсимлик. Баҳорда барг чиқариши билан гуллайди, шамол ёрдамида чангланади. Гуллари майда сарғиш, ҳидли. Меваси авг. охири—сент. бошларида пишиб етилади, майда, тухумсимон ёки думалоқ, новдаларга зич ёпишган, ранги оч сариқ ёки сарғишқизил, таъми нордонширин. Таркибида органик кислоталар, қанд, С ва В, Е, Ғ гуруҳи витаминлари, каротин ҳамда тиббиётда ишлатиладиган шифобахш мой бор. Ч. бачки, пархиш ҳамда қаламчасидан кўпайтирилади. Қумликларни, қирғоқларни, темир йўл бўйларини мустаҳкамлаш, йўлакларни қордан химоя қилиш мақсадида ҳам экилади. Мевалари янгилигида ейилади, мураббо, жем, шарбат тайёрланади, мой олинади. Боғ ва хиёбонларда манзарали ўсимлик сифатида ўстирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.