Çakmon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–11-b. — ziyouz.com
Çakmon — ustki kiyim turi; erkaklarning oldi oçiq qişki töni. Jun matodan tikiladi. Barlari old etak qismiga qöşimça trapetsiyasimon kiyiq qöşilişi hisobiga birbiriga ustmaust kirib turadi, uçburçak böyin ömiziga yoqa örnatiladi, yeng uçi tomon torayib boradi. Ç.ning qöltiq osti (xiştak) qismi oçiq qoldirilgan. Ç. ham tön kabi yoqa, bar, etak çetiga jiyaklar qöyib bezatilgan. Bahor, kuzda yaktak ustidan, sovuq oylarda paxtali tön, pöstin ustidan kiyiladi. Xorazmda çap barlar öng bar ustini yopib turgan. Yaylovlarda hozir ham kundalik kiyim sifatida kiyiladi. Bu hududsa movut tönlar — ç a k moi, şolçakmon, yaktak singari astarsiz tikilgan. Jun mato ensiz bölgani sababli bitta Ç.ga 25 m gaça mato sarf qilingan. Ular, asosan, oç jigarrang tuya junidan bölib, 2 andazali yoki 3 andazali biçiqsa tikilgan, ya'ni yon bölaktarzli yoki tarzlar qöşilmay tikilgan.
Samarkand—Buxoro muzofoti movut Ç.lari, asosan, qöy juni matosidan tayyorlanganligi tufayli, sidirğa oç sariqyoki qora tusli bölgan. Şol Ç. (tuya junidan tayyorlangan), movut Ç. (fka movutidan tayyorlangan) lar qimmat sotilgan, asosan, öziga töq, boy aholi sotib olgan. Ç. oddiy tönlar singari biçilgan, ya'ni 3 andazali töğri biçiqda bölib, barlar oldiga kiyiklar solingan. Jiyaklar bilan bezatilgan.
Farğona — Toşkent muzofotida qöy junidan töqilgan movut Ç.lar — qoqma Ç. deyilgan. Eng arzon movut Ç.lar past navli aralaş matolardan tikilgan (kök Ç.). Qoryomğirlarda bökib qolmaslik uçun köpinça qaynoq suvga böktirilgan. Ç. matosi töqilişiga qarab farqlangan. Asosan, kökiş rangli bölgan, biçiği esa paxtali çopon, tönlar kabi 3 andazali töğri biçiqsa bölgan. Hoz. kunda Ç.lar kundalik kiyimlar qatoridan joy olgan.
Ad.: Suxareva O. A., Kostyum narodov Sredney Azii, M., 1982; Traditsionnaya odejda narodov Sredney Azii i Kazaxstana, M., 1989.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАКМОН — устки кийим тури; эркакларнинг олди очиқ қишки тўни. Жун матодан тикилади. Барлари олд этак қисмига қўшимча трапециясимон кийиқ қўшилиши ҳисобига бирбирига устмауст кириб туради, учбурчак бўйин ўмизига ёқа ўрнатилади, енг учи томон торайиб боради. Ч.нинг қўлтиқ ости (хиштак) қисми очиқ қолдирилган. Ч. ҳам тўн каби ёқа, бар, этак четига жияклар қўйиб безатилган. Баҳор, кузда яктак устидан, совуқ ойларда пахтали тўн, пўстин устидан кийилади. Хоразмда чап барлар ўнг бар устини ёпиб турган. Яйловларда ҳозир ҳам кундалик кийим сифатида кийилади. Бу ҳудудца мовут тўнлар — ч а к мои, шолчакмон, яктак сингари астарсиз тикилган. Жун мато энсиз бўлгани сабабли битта Ч.га 25 м гача мато сарф қилинган. Улар, асосан, оч жигарранг туя жунидан бўлиб, 2 андазали ёки 3 андазали бичиқца тикилган, яъни ён бўлактарзли ёки тарзлар қўшилмай тикилган.
Самарканд—Бухоро музофоти мовут Ч.лари, асосан, қўй жуни матосидан тайёрланганлиги туфайли, сидирға оч сариқёки қора тусли бўлган. Шол Ч. (туя жунидан тайёрланган), мовут Ч. (фка мовутидан тайёрланган) лар қиммат сотилган, асосан, ўзига тўқ, бой аҳоли сотиб олган. Ч. оддий тўнлар сингари бичилган, яъни 3 андазали тўғри бичиқда бўлиб, барлар олдига кийиклар солинган. Жияклар билан безатилган.
Фарғона — Тошкент музофотида қўй жунидан тўқилган мовут Ч.лар — қоқма Ч. дейилган. Энг арзон мовут Ч.лар паст навли аралаш матолардан тикилган (кўк Ч.). Қорёмғирларда бўкиб қолмаслик учун кўпинча қайноқ сувга бўктирилган. Ч. матоси тўқилишига қараб фарқланган. Асосан, кўкиш рангли бўлган, бичиғи эса пахтали чопон, тўнлар каби 3 андазали тўғри бичиқца бўлган. Ҳоз. кунда Ч.лар кундалик кийимлар қаторидан жой олган.
Ад.: Сухарева О. А., Костюм народов Средней Азии, М., 1982; Традиционная одежда народов Средней Азии и Казахстана, М., 1989.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.