Çala çöl zonalari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13–14-b. — ziyouz.com
Çala çöl zonalari - çala çöl landşafti ustun bölgan qurukdiqsagi tabiat zonalari. Şim. va Jan. yarim şarlarning mö'tadil, subtropik va tropik mintaqalarida çöllar bilan daşt va savannalar orasida joylaşgan. Iqlimi quruq. Ç.ç.z.ning katta qismida havo trasi qişda 0—10°, yozda 25—25° böladi. Yoğingarçilikka (300 mm dan oşmaydi) nisbatan mumkin bölgan buğlaniş 3—6 barobar köp; daryo juda kam, odatda mavsumiy. Tuproklari oç kaştan, qönğir, böztuproq, çirindisi kam (2— 4%), şörlangan yer köp. Ösimliklari şuvoq, şöralar, çim hosil qiladigan boşoklilar, namgarçilik tanqisligiga moslaşgan past böyli çala butalardan iborat. Hayvonlardan çöl, daşt va toğ oldi faunasi, ya'ni kemiruvçilar (yumronqoziq, qöşoyoq, olaxurjun), sudralib yuruvçilar (toşbaqa, ilonlar) va b.lar yaşaydi. Ç.ç.z.ning katta qismidan yaylov çorvaçiligida foydalaniladi, köp kismi özlaştirilib, ğalla ekiladigan yerlarga aylantirilgan. Subtropik mintaqalarning Ç.ç.z. Eron toğligi, Ğarbiy Osiyo, Şim. Afrika, Qoyali toğlarning yon bağirlari, tropik mintaqalarda Sahroi Kabirning jan. da, Tar tekisligida, Atakama çölining şim. qismi, şuningdek, tropik mintaqa toğlarining quyi qismlarida, mö'tadil mintaqada Yevrosiyo materigining içki qismida — ğarbda Kaspiy böyi pastgekisligidan şarkda Ordos platosining şarqiy çekkasigaça bölgan hududlarda joylaşgan. Özbekistonda toğ oddi qirlari va adirlar balandlik Ç.ç.z. mintaqasiga kiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАЛА ЧЎЛ ЗОНАЛАРИ - чала чўл ландшафти устун бўлган қурукдиқцаги табиат зоналари. Шим. ва Жан. ярим шарларнинг мўътадил, субтропик ва тропик минтақаларида чўллар билан дашт ва саванналар орасида жойлашган. Иқлими қуруқ. Ч.ч.з.нинг катта қисмида ҳаво траси қишда 0—10°, ёзда 25—25° бўлади. Ёғингарчиликка (300 мм дан ошмайди) нисбатан мумкин бўлган буғланиш 3—6 баробар кўп; дарё жуда кам, одатда мавсумий. Тупроклари оч каштан, қўнғир, бўзтупроқ, чириндиси кам (2— 4%), шўрланган ер кўп. Ўсимликлари шувоқ, шўралар, чим ҳосил қиладиган бошоклилар, намгарчилик танқислигига мослашган паст бўйли чала буталардан иборат. Ҳайвонлардан чўл, дашт ва тоғ олди фаунаси, яъни кемирувчилар (юмронқозиқ, қўшоёқ, олахуржун), судралиб юрувчилар (тошбақа, илонлар) ва б.лар яшайди. Ч.ч.з.нинг катта қисмидан яйлов чорвачилигида фойдаланилади, кўп кисми ўзлаштирилиб, ғалла экиладиган ерларга айлантирилган. Субтропик минтақаларнинг Ч.ч.з. Эрон тоғлиги, Ғарбий Осиё, Шим. Африка, Қояли тоғларнинг ён бағирлари, тропик минтақаларда Саҳрои Кабирнинг жан. да, Тар текислигида, Атакама чўлининг шим. қисми, шунингдек, тропик минтақа тоғларининг қуйи қисмларида, мўътадил минтақада Евросиё материгининг ички қисмида — ғарбда Каспий бўйи пастгекислигидан шаркда Ордос платосининг шарқий чеккасигача бўлган ҳудудларда жойлашган. Ўзбекистонда тоғ одди қирлари ва адирлар баландлик Ч.ч.з. минтақасига киради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.