Çaliş

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14–15-b. — ziyouz.com

Çaliş — Xorazm viloyati Urganç tumanidatş şaharça. Amudaryo sohilida. Viloyat markazi (Urganç ş.)dan 8 km. Yaqin t.y. stansiyasi — Urganç (14 km). Aholisi 5,6 ming kişi (2004). Ç. örni avval Amudaryoning çap sohilidagi töqayçakalakzorlardan iborat hudud bölgan. 1886 y.da Amudaryo flotiliyasi taşkil topgandan söng pristan barpo etilib, yuk taşuvçi qozoklar bu yerda makon tutganlar.

«Ç.» atamasi — qayiq, sollarni eşkaklar yordamida daryodan keçib ötkaziş joyi (keçuv) ma'nosida. Aholi dare böylaridagi töqayzorlarda ösuvçi yovvoyi kandirdan ip yigirib paloye va poyandozlar töqişgan. Şu sababli bu joy Kandirkum, Qöpoliq (Qamişzor) deb ham atalgan. 1929 y.gaça bu yerda Qöpoliq pristani bölgan. 1929 y. bahorida Amudaryo toşib pristanni yuvib ketgan. Keyinçalik uning örnida qurilgan pristan Ç. deb atalgan. Ç. yonida Amudaryo paroxodçiligi suv yölini nazorat qiluvçi texnika uçastkasi va b. taşkilotlar işlay boşladi. 1940 y.da şaharçada boğdorçiliktokçilik xöjaligi barpo etildi.

1952 y.gaça Ç. Xorazm viloyatining asosiy transportkema (port) darvozasi hisoblangan. Xöjalik yuklari Amudaryo orqali Çorjöy (hoz. Turkmanobod) va Orol dengizidan kemalarda taşib keltirilgan. Urganç —Ç. orasida tor izli (motovoz) t.y.da yuk taşilgan. Ç. 1957 y.gaça Qoraqalpogistonning Beruniy tumani tasarrufida bölgan, söngra Xorazm viloyati Urganç tumani tarkibiga kiritilgan. 1969 y. 13 martda Amudaryo toşib ovul suv ostida qolgan. Toşqin oqibatlari tugatilgaç, Ç.da toşqinga qarşi kuraşadigan quriliş taşkiloti tuzildi. 1992 y.da Amudaryo ustidan Ç.ni Qoraqalpoğistonning Beruniy ş. bilan boğlovçi ponton köprigi qurildi. Şaharça yonida vinobop uzum yetiştiriladigan şirkat xöjaligi bor.

Ç.da Amudaryo kemalar qatnovi xavfsizligini ta'minlovçi «Çaliş texxizmati» idorasi, viloyat ot sporti maktabi, quriliş taşkiloti va «Jayxun» sanatoriysi joylaşgan. 2 umumiy ta'lim maktabi (özbek va qozoq tillarida öqitiladigan), madaniyat uyi, kutubxona, vraçlik punkti mavjud. Amudaryo sohilidagi xuşmanzara joylarda şaharliklarning dam oliş zonalari, dala hovlilari bor.

Ad.Nurjonov K., Köhna va Yangi Urganç, Urganç, 1993.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧАЛИШ — Хоразм вилояти Урганч туманидатш шаҳарча. Амударё соҳилида. Вилоят маркази (Урганч ш.)дан 8 км. Яқин т.й. станцияси — Урганч (14 км). Аҳолиси 5,6 минг киши (2004). Ч. ўрни аввал Амударёнинг чап соҳилидаги тўқайчакалакзорлардан иборат ҳудуд бўлган. 1886 й.да Амударё флотилияси ташкил топгандан сўнг пристань барпо этилиб, юк ташувчи қозоклар бу ерда макон тутганлар.

«Ч.» атамаси — қайиқ, солларни эшкаклар ёрдамида дарёдан кечиб ўтказиш жойи (кечув) маъносида. Аҳоли даре бўйларидаги тўқайзорларда ўсувчи ёввойи кандирдан ип йигириб палое ва пойандозлар тўқишган. Шу сабабли бу жой Кандиркум, Қўполиқ (Қамишзор) деб ҳам аталган. 1929 й.гача бу ерда Қўполиқ пристани бўлган. 1929 й. баҳорида Амударё тошиб пристанни ювиб кетган. Кейинчалик унинг ўрнида қурилган пристань Ч. деб аталган. Ч. ёнида Амударё пароходчилиги сув йўлини назорат қилувчи техника участкаси ва б. ташкилотлар ишлай бошлади. 1940 й.да шаҳарчада боғдорчиликтокчилик хўжалиги барпо этилди.

1952 й.гача Ч. Хоразм вилоятининг асосий транспорткема (порт) дарвозаси ҳисобланган. Хўжалик юклари Амударё орқали Чоржўй (ҳоз. Туркманобод) ва Орол денгизидан кемаларда ташиб келтирилган. Урганч —Ч. орасида тор изли (мотовоз) т.й.да юк ташилган. Ч. 1957 й.гача Қорақалпогистоннинг Беруний тумани тасарруфида бўлган, сўнгра Хоразм вилояти Урганч тумани таркибига киритилган. 1969 й. 13 мартда Амударё тошиб овул сув остида қолган. Тошқин оқибатлари тугатилгач, Ч.да тошқинга қарши курашадиган қурилиш ташкилоти тузилди. 1992 й.да Амударё устидан Ч.ни Қорақалпоғистоннинг Беруний ш. билан боғловчи понтон кўприги қурилди. Шаҳарча ёнида винобоп узум етиштириладиган ширкат хўжалиги бор.

Ч.да Амударё кемалар қатнови хавфсизлигини таъминловчи «Чалиш теххизмати» идораси, вилоят от спорти мактаби, қурилиш ташкилоти ва «Жайхун» санаторийси жойлашган. 2 умумий таълим мактаби (ўзбек ва қозоқ тилларида ўқитиладиган), маданият уйи, кутубхона, врачлик пункти мавжуд. Амударё соҳилидаги хушманзара жойларда шаҳарликларнинг дам олиш зоналари, дала ҳовлилари бор.

Ад.Нуржонов К., Кўҳна ва Янги Урганч, Урганч, 1993.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.