Çang
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17-b. — ziyouz.com
Çang — 1) qad. va Örta asr Şarq (Ossuriya, Misr, Şim. Hindiston, Eron, Markaziy Osiyo) madaniyatida qöllanilgan torli tirnama musiqiy soz. Burçakli yoki yoysimon şaklda bölib, unga 13 va undan ortiq torlar örnatilgan. Hoz. Özbekiston va Tojikiston hududida taxm. 17-a.gaça qöllanilgan. Örta asrlarda Noqus Çangiy, Mavlono Mirek Çangiy Buxoriy, Xoja Bobo Çangiy, Hofiz Çangiy, Darvişali Çangiy va b. Ç. ijroçilari tanilgan. Gruzinlarda çangi, abxazlarda ayume va h.k. deb ham yuritiladi; 2) özbek, tojik, uyğur xalklari torliurma musiqa çolğu asbobi. Özbekistonda keng işlatiladigan hoz. turi trapetsiya şakldagi tovuşxonaga ega. Sim torlari 2 xarak vositasida 2 guruhga bölinadi: öng xarak ustidan ötkazilgan simlar past registrda, çap xarak ustidan ötkazilganlari 1 va 1,5 oktava yuqori registrlarda ovoz çiqaradi. Umumiy diapazoni 2,5 oktava. Bambukdan işlangan ikki çöp yordamida urib çalinadi. 1930 y.larda yangi (xromatik tovuşqatorga ega) turlari yaratildi (prima, tenor, bas). Jarangdor tembr, keng dinamik va texnik imkoniyatlari tufayli turli ansambl, xalq çolğulari orkestri tarkibida hamda yakkanavoz çolğu sifatida keng tarqalgan. Özbekistonda Ç. ijroçilaridan Matyusuf va Fozil Xarratovlar, R. Isaboyev, Faxr. Sodiqov, B. Aliyev, T. Xöjamberdiyev, T. Mahmudov, A. Odilov, Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar T. Otaboyev, F. Şukurova, T. Sobirov va b. tanilgan.
Jasur Rasultoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАНГ — 1) қад. ва Ўрта аср Шарқ (Оссурия, Миср, Шим. Ҳиндистон, Эрон, Марказий Осиё) маданиятида қўлланилган торли тирнама мусиқий соз. Бурчакли ёки ёйсимон шаклда бўлиб, унга 13 ва ундан ортиқ торлар ўрнатилган. Ҳоз. Ўзбекистон ва Тожикистон ҳудудида тахм. 17-а.гача қўлланилган. Ўрта асрларда Ноқус Чангий, Мавлоно Мирек Чангий Бухорий, Хожа Бобо Чангий, Ҳофиз Чангий, Дарвишали Чангий ва б. Ч. ижрочилари танилган. Грузинларда чанги, абхазларда аюме ва ҳ.к. деб ҳам юритилади; 2) ўзбек, тожик, уйғур халклари торлиурма мусиқа чолғу асбоби. Ўзбекистонда кенг ишлатиладиган ҳоз. тури трапеция шаклдаги товушхонага эга. Сим торлари 2 харак воситасида 2 гуруҳга бўлинади: ўнг харак устидан ўтказилган симлар паст регистрда, чап харак устидан ўтказилганлари 1 ва 1,5 октава юқори регистрларда овоз чиқаради. Умумий диапазони 2,5 октава. Бамбукдан ишланган икки чўп ёрдамида уриб чалинади. 1930 й.ларда янги (хроматик товушқаторга эга) турлари яратилди (прима, тенор, бас). Жарангдор тембр, кенг динамик ва техник имкониятлари туфайли турли ансамбль, халқ чолғулари оркестри таркибида ҳамда якканавоз чолғу сифатида кенг тарқалган. Ўзбекистонда Ч. ижрочиларидан Матюсуф ва Фозил Харратовлар, Р. Исабоев, Фахр. Содиқов, Б. Алиев, Т. Хўжамбердиев, Т. Маҳмудов, А. Одилов, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артистлар Т. Отабоев, Ф. Шукурова, Т. Собиров ва б. танилган.
Жасур Расултоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.