Çanglaniş
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18–19-b. — ziyouz.com
Çanglaniş ÇANGLANIŞ, ösimliklarda — çanglarning uruğçi tumşuqçasiga (gulli ösimliklarda) yoki uruğ kurtakka (oçiq uruğlilarda) tuşişi. Ç.dan söng çangdan çang nayçasi rivojlanadi; nayça tugunçaga qarab usadi. Nayça orqali uruğ hujayralar — spermitlar uruğ kurtakdagi tuxum hujayraga yetib boradi. Uruglangan tuxum hujayradan murtak rivojlanadi. Gulli ösimliklarda çetdan va özidan Ç. sodir böladi. Çetdan Ç.da bir gulning çangdonidagi çanglar 2gul uruğçisi tumşuqçasiga, özidan Ç.da çanglar şu gul uruğçisi tumşuqçasiga tuşadi. Çetdan Ç.da hosil böladigan yangi organizm uruğli ösimliklar belgilari kombinatsiyasiga ega bölgani uçun özidan çanglanişga nisbatan biologik ustunlikka ega. Özidan Ç. esa tur belgilarining turğunlaşuviga imkon beradi. Köpçilik ösimliklar özidan çanglanadi. Çetdan çanglanadigan ösimliklarda biror sababga köra çetdan Ç. sodir bölmaganida (mas, obhavo noqulay kelganida) özidan Ç. röy beradi.
Ösimliklarda evolyutsiya davomida çetdan Ç.ga moslaşiş (gullar va ayniqsa, ösimliklarning ayrim jinsli bölişi, ikki jinsli gullarda çangdonlar va uruğçining bir vaqtda yetilmasligi) paydo bölgan.
Çetdan Ç.da hayvonlar (zoofiliya), jumladan, quşlar (ornitofiliya), sut emizuvçilar — körşapalaklar, kemiruvçilar, ayrim xaltalilar (Avstraliyada), lemurlar (Madagaskar o.da) iştirok etadi. Lekin çetdan Ç.da haşarotlar (entomofiliya), şamol (anemofiliya) va suv (gidrofiliya) asosiy ahamiyatga ega. Evolyutsiya davomida hayvonlar (asosan, haşarotlar) bilan gulli ösimliklar örtasida Ç.ga özaro moslaşiş belgilari (koevolyutsiya) sodir bölgan. Mingdevona gul qörğoni nayining çözilişi bilan uni çanglatadigan arvoh kapalak xartumi ham uzayib borgan. Orxideyalar gullari esa ularni çanglatadigan haşarotlar urğoçisiga öxşaş bölib qolgan. Orxideyalar va bir qança boşqa ösimliklar gullarining oçilişi ularni çanglatadigan haşarotlar rivojlanişining muayyan davriga töğri keladi. Bir xil ösimliklar (mas, anjir) faqat bir turdagi, boşqalari önlab, hatgo yuzlab haşarotlar yordamida çanglanadi.
Anemofiliya, odatda, oçiq yerlarda ösadigan ösimliklar va köpçilik daraxtlar uçun xos. Bunday ösimliklar gullari mayda bölib, töpgulga töplangan; gullar juda köp çang hosil qiladi. Ular barg yozişdan oddin gullaydi yoki töpgullari barglaridan ança yuqori kötarilib turadi (buğdoydoşlar). Anemofil ösimliklarning töpgullari kuçsiz şamolda ham tebranib, çangini havoga tarqatadi.
Suv orqali çanglanadigan ösimliklar çanglari tökilgaç, suv orqali uruğçi tumşuqçasiga tuşadi. Ayrim ösimliklar har xil yöl bilan çanglanadi. Mac, zubturum haşarotlar va şamol yordamida çanglanişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАНГЛАНИШ, ўсимликларда — чангларнинг уруғчи тумшуқчасига (гулли ўсимликларда) ёки уруғ куртакка (очиқ уруғлиларда) тушиши. Ч.дан сўнг чангдан чанг найчаси ривожланади; найча тугунчага қараб усади. Найча орқали уруғ ҳужайралар — спермитлар уруғ куртакдаги тухум ҳужайрага етиб боради. Уругланган тухум ҳужайрадан муртак ривожланади. Гулли ўсимликларда четдан ва ўзидан Ч. содир бўлади. Четдан Ч.да бир гулнинг чангдонидаги чанглар 2гул уруғчиси тумшуқчасига, ўзидан Ч.да чанглар шу гул уруғчиси тумшуқчасига тушади. Четдан Ч.да ҳосил бўладиган янги организм уруғли ўсимликлар белгилари комбинациясига эга бўлгани учун ўзидан чангланишга нисбатан биологик устунликка эга. Ўзидан Ч. эса тур белгиларининг турғунлашувига имкон беради. Кўпчилик ўсимликлар ўзидан чангланади. Четдан чангланадиган ўсимликларда бирор сабабга кўра четдан Ч. содир бўлмаганида (маc, обҳаво ноқулай келганида) ўзидан Ч. рўй беради.
Ўсимликларда эволюция давомида четдан Ч.га мослашиш (гуллар ва айниқса, ўсимликларнинг айрим жинсли бўлиши, икки жинсли гулларда чангдонлар ва уруғчининг бир вақтда етилмаслиги) пайдо бўлган.
Четдан Ч.да ҳайвонлар (зоофилия), жумладан, қушлар (орнитофилия), сут эмизувчилар — кўршапалаклар, кемирувчилар, айрим халталилар (Австралияда), лемурлар (Мадагаскар о.да) иштирок этади. Лекин четдан Ч.да ҳашаротлар (энтомофилия), шамол (анемофилия) ва сув (гидрофилия) асосий аҳамиятга эга. Эволюция давомида ҳайвонлар (асосан, ҳашаротлар) билан гулли ўсимликлар ўртасида Ч.га ўзаро мослашиш белгилари (коэволюция) содир бўлган. Мингдевона гул қўрғони найининг чўзилиши билан уни чанглатадиган арвоҳ капалак хартуми ҳам узайиб борган. Орхидеялар гуллари эса уларни чанглатадиган ҳашаротлар урғочисига ўхшаш бўлиб қолган. Орхидеялар ва бир қанча бошқа ўсимликлар гулларининг очилиши уларни чанглатадиган ҳашаротлар ривожланишининг муайян даврига тўғри келади. Бир хил ўсимликлар (маc, анжир) фақат бир турдаги, бошқалари ўнлаб, ҳатго юзлаб ҳашаротлар ёрдамида чангланади.
Анемофилия, одатда, очиқ ерларда ўсадиган ўсимликлар ва кўпчилик дарахтлар учун хос. Бундай ўсимликлар гуллари майда бўлиб, тўпгулга тўпланган; гуллар жуда кўп чанг ҳосил қилади. Улар барг ёзишдан оддин гуллайди ёки тўпгуллари баргларидан анча юқори кўтарилиб туради (буғдойдошлар). Анемофил ўсимликларнинг тўпгуллари кучсиз шамолда ҳам тебраниб, чангини ҳавога тарқатади.
Сув орқали чангланадиган ўсимликлар чанглари тўкилгач, сув орқали уруғчи тумшуқчасига тушади. Айрим ўсимликлар ҳар хил йўл билан чангланади. Mac, зубтурум ҳашаротлар ва шамол ёрдамида чангланиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.