Çangqöbiz
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 19-b. — ziyouz.com
Çangqöbiz ÇANGQÖBIZ, çangqovuz — tilçali çolğu asbobi. Plastinkasimon va yoysimon turlari bor. Suyak, yoğoç, qamiş, ğarov, metalldan yasaladi. Osiyo (Sibir, Uzoq Şarq, Örta Osiyo), Afrika va Yevropa xalklarida turli nomda tarqalgan bölib, musiqiy folklor qatlamiga mansub çolğudir. Ç. tişlarga yaqin uşlab yoki bosib turib, tilçasi (turiga qarab) unga boğlangan ip yordamida tortib yoki qöl barmoklari (odatda, körsatgiç barmoq) bilan tirnab çalinadi. Undan ma'lum balandlikdagi doimiy bir ovoz va şu ovoz obertonlaridan oğiz artikulyatsiyasi yordamida muayyan ohanglar çiqariladi. Ovozning balandpastligi oğiz böşliğining kattakiçik oçilişiga, çolgu tilçasining uzun va qalinligiga boğliqdir. Ç. öziga xos past ovozi, nisbatan tor (oktava doirasidagi) diapazoni bilan ajralib turadi. Ötmişda özbeklarda suyak Ç. («Alpomiş» dostoni) va temir Ç. turlari bölib, asosan, xotinqizlar tomonidan qöllanilgan. Hozir Özbekistonda, asosan, Qoraqalpoğiston Respublikasi, Surxondaryo, Qaşqadaryo, şuningdek, Samarkand va Buxoro viloyatlarida temir Ç. tarqalgan. 1990-y.lardan boşlab ba'zi folkloretnografik jamoalar tomonidan keng işlatiladiganböddi.Ç. ma'lum Temir çangqöbiz. marosim bilan boğliq bölmay, unda oddiy (ba'zida badiha uslubidagi) kiçik kuylar («Ç. kuy» yoki «Ç. çertit») çalinadi. Şuningdek, Ç.da turli hayvonlarning ovozlariga öxşatmalar qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАНГҚЎБИЗ, чангқовуз — тилчали чолғу асбоби. Пластинкасимон ва ёйсимон турлари бор. Суяк, ёғоч, қамиш, ғаров, металлдан ясалади. Осиё (Сибирь, Узоқ Шарқ, Ўрта Осиё), Африка ва Европа халкларида турли номда тарқалган бўлиб, мусиқий фольклор қатламига мансуб чолғудир. Ч. тишларга яқин ушлаб ёки босиб туриб, тилчаси (турига қараб) унга боғланган ип ёрдамида тортиб ёки қўл бармоклари (одатда, кўрсатгич бармоқ) билан тирнаб чалинади. Ундан маълум баландликдаги доимий бир овоз ва шу овоз обертонларидан оғиз артикуляцияси ёрдамида муайян оҳанглар чиқарилади. Овознинг баландпастлиги оғиз бўшлиғининг каттакичик очилишига, чолгу тилчасининг узун ва қалинлигига боғлиқдир. Ч. ўзига хос паст овози, нисбатан тор (октава доирасидаги) диапазони билан ажралиб туради. Ўтмишда ўзбекларда суяк Ч. («Алпомиш» достони) ва темир Ч. турлари бўлиб, асосан, хотинқизлар томонидан қўлланилган. Ҳозир Ўзбекистонда, асосан, Қорақалпоғистон Республикаси, Сурхондарё, Қашқадарё, шунингдек, Самарканд ва Бухоро вилоятларида темир Ч. тарқалган. 1990-й.лардан бошлаб баъзи фольклорэтнографик жамоалар томонидан кенг ишлатиладиганбўдди.Ч. маълум Темир чангқўбиз. маросим билан боғлиқ бўлмай, унда оддий (баъзида бадиҳа услубидаги) кичик куйлар («Ч. куй» ёки «Ч. чертит») чалинади. Шунингдек, Ч.да турли ҳайвонларнинг овозларига ўхшатмалар қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.