Çanoq

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21-b. — ziyouz.com

Çanoq ÇANOQ, tos — gavda skele/iining pastki qismi. Ç. odamda oyoqlarni, sut emizuvçilarda esa orqa oyoqlarni, tanaga birlaştiradi. Ç. umurtqa poğonasi va tananing yuqori qismi uçun tayanç vazifasini bajaradi; Ç. öng va çap nomsiz Ç. suyaklari hamda dumğaza va dum suyaklaridan hosil böladi.

Ç. suyaklari birbiriga oldidan qov simfiziga öxşab, orqadan esa juft dumğazayonboş bögimlari körinişida dumğazaga birlaşadi. Har bir nomsiz suyaklar (ösiş davri oxirida qöşilib ketadi) yonboş, quymuç va qov suyaklaridan taşkil topadi. Ular birlaşiş joyining taşqi tomonida quymuç kosasi joylaşadi.

Ç. tuzilişining jinsiy xususiyatlari bor. Ayollarda Ç. erkaklarnikiga nisbatan bir qadar keng va kalta böladi. Katta va kiçik Ç. bor. Katta Ç. oldidan qorin old devori yumşoq töqimalari bilan, orqadan umurtqa poğonasi, yondan yonboş suyak qanotlari bilan, kiçik Ç. oldidan qov suyaklari, orqadan dumğaza va dum suyagi, yondan quymuç suyagi va yumşoq töqimalar bilan öralgan. Katta Ç.da qorin böşliği pastki qismidagi a'zolar, kiçik Ç.da töğri içak, qovuq, erkaklarda prostata bezi va uruğ pufaklari, ayollarda baçadon va uning ortiqlari hamda qin joylaşgan. Ç. suyaklarida orqa tomondan orqa va umurtqa poğonasi muskullari, oldidan qorin muskullari birlaşadi. Oyoq muskullari ham Ç.dan boşlanadi. Dumbaning katta muskuli Ç. sohasidagi eng katta muskul xisoblanadi. Yonboşning içki juft arteriyalari Ç. devori va undagi içki a'zolarni qon bilan ta'minlaydi; dumğaza nervi çigallarining şoxçalari innervatsiya qiladi.

Ç. sinişi Ç.ning xavfli şikastlaridan xisoblanadi. Ç. çikişi kam uçraydi; lekin bolalarda Ç. şikastlanişi natijasida boylamlar uzilişi, çanokson böğimi çiqişi köproq kuzatiladi. Tuğruq vaqtida ba'zan Ç.ning qov birikmasi uzilişi mumkin. Quymuç kosasi singanda köpinça son çiqadi. Ç. kasalliklariga qon orqali tarqaladigan (gematogen) osteomiyelit (bunda, odatda, yonboş suyagi qanotlari va dumğaza zararlanadi), brutsellyoz va revmatoid artritsa dumğazayonboş böğimining zararlanişi va b. kiradi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧАНОҚ, тос — гавда скеле/иининг пастки қисми. Ч. одамда оёқларни, сут эмизувчиларда эса орқа оёқларни, танага бирлаштиради. Ч. умуртқа поғонаси ва тананинг юқори қисми учун таянч вазифасини бажаради; Ч. ўнг ва чап номсиз Ч. суяклари ҳамда думғаза ва дум суякларидан ҳосил бўлади.

Ч. суяклари бирбирига олдидан қов симфизига ўхшаб, орқадан эса жуфт думғазаёнбош бўгимлари кўринишида думғазага бирлашади. Ҳар бир номсиз суяклар (ўсиш даври охирида қўшилиб кетади) ёнбош, қуймуч ва қов суякларидан ташкил топади. Улар бирлашиш жойининг ташқи томонида қуймуч косаси жойлашади.

Ч. тузилишининг жинсий хусусиятлари бор. Аёлларда Ч. эркакларникига нисбатан бир қадар кенг ва калта бўлади. Катта ва кичик Ч. бор. Катта Ч. олдидан қорин олд девори юмшоқ тўқималари билан, орқадан умуртқа поғонаси, ёндан ёнбош суяк қанотлари билан, кичик Ч. олдидан қов суяклари, орқадан думғаза ва дум суяги, ёндан қуймуч суяги ва юмшоқ тўқималар билан ўралган. Катта Ч.да қорин бўшлиғи пастки қисмидаги аъзолар, кичик Ч.да тўғри ичак, қовуқ, эркакларда простата бези ва уруғ пуфаклари, аёлларда бачадон ва унинг ортиқлари ҳамда қин жойлашган. Ч. суякларида орқа томондан орқа ва умуртқа поғонаси мускуллари, олдидан қорин мускуллари бирлашади. Оёқ мускуллари ҳам Ч.дан бошланади. Думбанинг катта мускули Ч. соҳасидаги энг катта мускул хисобланади. Ёнбошнинг ички жуфт артериялари Ч. девори ва ундаги ички аъзоларни қон билан таъминлайди; думғаза нерви чигалларининг шохчалари иннервация қилади.

Ч. синиши Ч.нинг хавфли шикастларидан хисобланади. Ч. чикиши кам учрайди; лекин болаларда Ч. шикастланиши натижасида бойламлар узилиши, чаноксон бўғими чиқиши кўпроқ кузатилади. Туғруқ вақтида баъзан Ч.нинг қов бирикмаси узилиши мумкин. Қуймуч косаси синганда кўпинча сон чиқади. Ч. касалликларига қон орқали тарқаладиган (гематоген) остеомиелит (бунда, одатда, ёнбош суяги қанотлари ва думғаза зарарланади), бруцеллёз ва ревматоид артритца думғазаёнбош бўғимининг зарарланиши ва б. киради.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.