Çanqaş
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–23-b. — ziyouz.com
Çanqaş ÇANQAŞ, taşnalik — organizmda suv tanqisligi oldidan yuzaga keladigan fiziologik holat. Organizmning suvsiz qoliş muddatiga, ter, siydik bilan suv yöqotişiga, yeyilgan ovqatdagi oş tuzi miqdoriga qarab, odam har xil darajada çanqaydi. Odam çanqaganda oğzi va tomoği quriydi. Bu holat oğiz va tomoqni suv bilan çayganda, miriqib suv içganda butunlay yöqoladi. Ç.ning paydo bölişi organizmdagi suvtuz muvozanatini saqlaşga qaratilgan. Ç. natijasida organizmda jiddiy özgarişlar röy berişi mumkin. Bu jarayonning kelib çiqişi markaziy nerv sistemasining turli qismlari (gipotalamus, retikulyar formatsiya, katta yarim şarlar pöstloği) dagi bir qança nerv hujayralarining reflektor faoliyatiga boğliq.
Ç. organizmda suv miqdorining kamayişiga bölgan normal reaksiyagina emas, balki ayrim kasalliklar (mas, diabet, buyrak kasalliklari va h.k.) belgisi bölişi ham mumkin.
Boş miya faoliyatining buzilişiga aloqador kasalliklarda kişi taşnalikni butunlay sezmaydi. Juda kuçli Ç. yuqori tra (issiq iqlim va h.k.) şaroitida işlovçi kişilarda kuzatiladi. Bunda yuz beruvçi kuçli terlaş organizmning faqat suvni emas, balki tuzlarni ham yöqotişiga olib keladi. Natijada organizmning suvni uşlab qoliş qobiliyati pasayadi, kişi kup terlaganidan taşnalik uni hodsan toydirib qöyadi. Bunday özgarişlarni maxsus suv içiş rejimi yordamida sezilarli darajada kamaytiriş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАНҚАШ, ташналик — организмда сув танқислиги олдидан юзага келадиган физиологик ҳолат. Организмнинг сувсиз қолиш муддатига, тер, сийдик билан сув йўқотишига, ейилган овқатдаги ош тузи миқдорига қараб, одам ҳар хил даражада чанқайди. Одам чанқаганда оғзи ва томоғи қурийди. Бу ҳолат оғиз ва томоқни сув билан чайганда, мириқиб сув ичганда бутунлай йўқолади. Ч.нинг пайдо бўлиши организмдаги сувтуз мувозанатини сақлашга қаратилган. Ч. натижасида организмда жиддий ўзгаришлар рўй бериши мумкин. Бу жараённинг келиб чиқиши марказий нерв системасининг турли қисмлари (гипоталамус, ретикуляр формация, катта ярим шарлар пўстлоғи) даги бир қанча нерв ҳужайраларининг рефлектор фаолиятига боғлиқ.
Ч. организмда сув миқдорининг камайишига бўлган нормал реакциягина эмас, балки айрим касалликлар (маc, диабет, буйрак касалликлари ва ҳ.к.) белгиси бўлиши ҳам мумкин.
Бош мия фаолиятининг бузилишига алоқадор касалликларда киши ташналикни бутунлай сезмайди. Жуда кучли Ч. юқори тра (иссиқ иқлим ва ҳ.к.) шароитида ишловчи кишиларда кузатилади. Бунда юз берувчи кучли терлаш организмнинг фақат сувни эмас, балки тузларни ҳам йўқотишига олиб келади. Натижада организмнинг сувни ушлаб қолиш қобилияти пасаяди, киши куп терлаганидан ташналик уни ҳодцан тойдириб қўяди. Бундай ўзгаришларни махсус сув ичиш режими ёрдамида сезиларли даражада камайтириш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.