Çapaqaylik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 23–24-b. — ziyouz.com
Çapaqaylik — irsiyatga boğliq holat; bunda ba'zi maqsadga muvofiq harakatlarni bajarişda köproq çap qöl işlatiladi. Odam boş miyasining rivojlaniş jarayonida funksiyalar çap va öng yarim şarlar örtasvda taqsimlanadi. Çap yarim şar zimmasiga nutq, öqiş, yoziş, hisoblaş, analitik faoliyatning (logik, matematik) murakkab şakllari, öng yarim şar zimmasiga esa konkret obrazli faoliyat (taşki olamdagi narsalarning körinişi, tovuşi, rangi va b. böyiça aniqlaş) tuşadi. Oyoqqöllar harakatini bajarişda ikkala yarim şar qatnaşadi; çap yarimşar ixtiyorida öng qöl va oyoq, öng yarim şar ixtiyorida çap qöl va oyoq böladi. Köpçilik kişilarda çap yarim şar ustunlik qilganidan öng qöl köproq iş bajaradi; öng qöl yordamida işlaş, ovqat yeyiş va b. odatdagi holat. Çapaqaylarda boş miyaning öng yarim şari funksiyasi çap yarim şarnikidan ustun turadi. Rivojlanişning har ikkalasi: önaqaylik ham, Ç. ham normal hisoblanadi. Biroq turmuşda va i.ç.da hamma asboblar va mehnat qurollari önaqaylarga möljallantanligi tufayli çapaqay bolalarni önaqaylikka örgatiş maqsadga muvofiq. Önaqaylik va Ç.ni aniqlaş nevropatologiyada muhim ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАПАҚАЙЛИК — ирсиятга боғлиқ ҳолат; бунда баъзи мақсадга мувофиқ ҳаракатларни бажаришда кўпроқ чап қўл ишлатилади. Одам бош миясининг ривожланиш жараёнида функциялар чап ва ўнг ярим шарлар ўртасвда тақсимланади. Чап ярим шар зиммасига нутқ, ўқиш, ёзиш, ҳисоблаш, аналитик фаолиятнинг (логик, математик) мураккаб шакллари, ўнг ярим шар зиммасига эса конкрет образли фаолият (ташки оламдаги нарсаларнинг кўриниши, товуши, ранги ва б. бўйича аниқлаш) тушади. Оёққўллар ҳаракатини бажаришда иккала ярим шар қатнашади; чап яримшар ихтиёрида ўнг қўл ва оёқ, ўнг ярим шар ихтиёрида чап қўл ва оёқ бўлади. Кўпчилик кишиларда чап ярим шар устунлик қилганидан ўнг қўл кўпроқ иш бажаради; ўнг қўл ёрдамида ишлаш, овқат ейиш ва б. одатдаги ҳолат. Чапақайларда бош миянинг ўнг ярим шари функцияси чап ярим шарникидан устун туради. Ривожланишнинг ҳар иккаласи: ўнақайлик ҳам, Ч. ҳам нормал ҳисобланади. Бироқ турмушда ва и.ч.да ҳамма асбоблар ва меҳнат қуроллари ўнақайларга мўлжаллантанлиги туфайли чапақай болаларни ўнақайликка ўргатиш мақсадга мувофиқ. Ўнақайлик ва Ч.ни аниқлаш невропатологияда муҳим аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.