Çaplin Çarlz Spenser
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 25-b. — ziyouz.com
Çaplin Çarlz Spenser ÇAPLIN (Chaplin) Çarlz Spenser (1889.16.4, London 1977.25.12, Şveysariya) — amerikalik aktyor, rej., ssenariyçi, prodyuser. Faoliyatini 1897 y. myuzikxoll sahnalarida çiqişdan boşlagan. 1907—12 y.lar F.Karno pantomima teatrida işladi. 1913 y. AQŞga qilgan gastroli paytida «Kistoun» kinokompaniyasi bilan kontrakt tuzadi va M. Sennet rahbarligida filmlarda suratga tuşa boşlaydi. Öşa paytdagi maşhur amerikalik aktyor M. Linderning unga ta'siri kuçli bölgan. «Baxtiyor Çarli» filmidagi firibgar olifta roli uning ekranda yaratgan ilk obrazidir. Keyinçalik boşqa studiyalar filmlarida ham suratga tuşib, maşhur böla boşlaydi. 1914 y. davomida «Kistoun»da 34 filmda öynab amerika kinosining eng iste'dodli va yorqin komik aktyoriga aylandi. 1915—17 y.lar «Esseney», «Myuçuel» firmalarida ssenariyçi, rej., aktyor sifatida faoliyat körsatib, pantomima san'atini komik kuç bilan uygunlaştira olişda eng yuqori çöqqilarga kötarilgan jahonning eng maşhur san'atkori sifatida tanidsi. 1923 y. «Çarlz S. Çaplin film korporeyşen» nomli şaxsiy kinofirmasini taşkil etdi. Şu yildan boşlab Ç. rej.muallif sifatida qisqa yoki örta metrajli filmlardan tölametrajli filmlar işlaşga ötadi. Birinçi yirik katta filmlaridan «Parijlik ayol» psixologik dramasi böldi. «Daydi», «Bank», «Yollangan», «Tinç köça», «Xorijlik» va b. uning dastlabki filmlaridan namunalar. «It yotiş, mirza turiş», «Yelkaga», «Quyoşli tomon», «Kiçkintoy» singari filmlarida Ç. mahoratining yangi qirralari oçildi. «Oltin jazavasi», «Sirk», «Katta şahar çiroklari», «Buyuk diktator», «Mesye Verdu», «Rampa yoruği» (1952, «Oskar» mukofoti, san'at çöqqisiga kötarilgan filmlardan) filmlari Ç. ijodining durdonalaridir. 1953 y.dan Şveysariyada yaşagan. 1957 y. Buyuk Britaniyada «Qirol NyuYorkda» (özi boş rol ijroçisi) filmini ekranlaştirdi. «Gonkonglik grafinya» (1967) Ç.ning sönggi işi. Ç. ijodkor sifatida san'atga «insonni hayot bilan boğlab turuvçi eng buyuk kuç» deb qaragan. Özining klounlik niqobini oddiy insonlar takdiri, xavotirini ifodalovçi, katta kuçlarni birlaştirib turuvçi inson obraziga aylantiraoldi. 1928 va 1972 ylar maxsus «Oskar» mukofotiga sazovor bölgan. Xalqaro tinçlik mukofoti laureati (1954).
Jöra Teşaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАПЛИН (Chaplin) Чарлз Спенсер (1889.16.4, Лондон 1977.25.12, Швейцария) — америкалик актёр, реж., сценарийчи, продюсер. Фаолиятини 1897 й. мюзикхолл саҳналарида чиқишдан бошлаган. 1907—12 й.лар Ф.Карно пантомима театрида ишлади. 1913 й. АҚШга қилган гастроли пайтида «Кистоун» кинокомпанияси билан контракт тузади ва М. Сеннет раҳбарлигида фильмларда суратга туша бошлайди. Ўша пайтдаги машҳур америкалик актёр М. Линдернинг унга таъсири кучли бўлган. «Бахтиёр Чарли» фильмидаги фирибгар олифта роли унинг экранда яратган илк образидир. Кейинчалик бошқа студиялар фильмларида ҳам суратга тушиб, машҳур бўла бошлайди. 1914 й. давомида «Кистоун»да 34 фильмда ўйнаб америка киносининг энг истеъдодли ва ёрқин комик актёрига айланди. 1915—17 й.лар «Эссеней», «Мьючуэл» фирмаларида сценарийчи, реж., актёр сифатида фаолият кўрсатиб, пантомима санъатини комик куч билан уйгунлаштира олишда энг юқори чўққиларга кўтарилган жаҳоннинг энг машҳур санъаткори сифатида танидци. 1923 й. «Чарлз С. Чаплин фильм корпорейшен» номли шахсий кинофирмасини ташкил этди. Шу йилдан бошлаб Ч. реж.муаллиф сифатида қисқа ёки ўрта метражли фильмлардан тўламетражли фильмлар ишлашга ўтади. Биринчи йирик катта фильмларидан «Парижлик аёл» психологик драмаси бўлди. «Дайди», «Банк», «Ёлланган», «Тинч кўча», «Хорижлик» ва б. унинг дастлабки фильмларидан намуналар. «Ит ётиш, мирза туриш», «Елкага», «Қуёшли томон», «Кичкинтой» сингари фильмларида Ч. маҳоратининг янги қирралари очилди. «Олтин жазаваси», «Цирк», «Катта шаҳар чироклари», «Буюк диктатор», «Месье Верду», «Рампа ёруғи» (1952, «Оскар» мукофоти, санъат чўққисига кўтарилган фильмлардан) фильмлари Ч. ижодининг дурдоналаридир. 1953 й.дан Швейцарияда яшаган. 1957 й. Буюк Британияда «Қирол НьюЙоркда» (ўзи бош роль ижрочиси) фильмини экранлаштирди. «Гонконглик графиня» (1967) Ч.нинг сўнгги иши. Ч. ижодкор сифатида санъатга «инсонни ҳаёт билан боғлаб турувчи энг буюк куч» деб қараган. Ўзининг клоунлик ниқобини оддий инсонлар такдири, хавотирини ифодаловчи, катта кучларни бирлаштириб турувчи инсон образига айлантираолди. 1928 ва 1972 йлар махсус «Оскар» мукофотига сазовор бўлган. Халқаро тинчлик мукофоти лауреати (1954).
Жўра Тешабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.