Çaqilikalon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 36–37-b. — ziyouz.com
Çaqilikalon — Zarafşon tizmasining ğarbiy qismidagi toğ tizmasi. Şarqda Zarafşon daryosining çap irmoği (Mağiyondaryo)dan boşlanib, ğarbga Taxtaqoraça dovonigaça taxm. 70—75 km ga çözilgan. Eni 15—20 km. Bal. 2000—2500 m. Eng baland joyi uning şarqiy qismida (2936 m), ğarbida esa 2388 m dan oşmaydi. Ç. assimetrik tuzilişga ega. Şim. yon bagri tik, qoyali. Suvayirğiç qismida platosimon yuzalar uçraydi. Ğarbiy çekkasining suvayirğiç qismida Qirqgoğ platosi mavjud. Ç. gersin burmalanişi davrida şakllangan. Mezozoyda kötarilgan toğlar yemirilgan. Hoz. körinişi yangi tekgonik harakatlar natijasida vujudga kelgan. Tektonik jihatdan antiklinoriy struktura. Tizma, asosan, silur va devon davri çökindi toğ jinslari (ohaktoş va dolomitlar) dan taşkil topgan. Ç. iklimi qurğoqçil. Yozi ança iliq, qişi sovuq. Örtaça yillik tra 12,0°— 12,3°. Yillik yoğin 800 mm (Omonqötonda), toğ yon bağirlarida 550 mm dan oşmaydi. Ç.dan boşlanadigan daryolar (Qorasuv, Urgutsoy, Kamongaron, Omonqötonsoy va b.) Zarafşon va Qaşqadaryo daryolari havzasiga mansub.
Ç. tizmasi hududida, asosan, jigarrang tuproqlar tarqalgan, toğ oldi qismlarida böz tuproqlar uçraydi. Tizma hududi adir va toğ ösimliklari mintaqasiga kiradi. Mezokserofil va efemer ösimliklar ösadi. Tizmaning şim. yon bağrida yonğoq, yovvoyi olça va b. daraxtlardan taşkil topgan örmonlar mavjud. Ç.da köplab karst relyef şakllari (karrlar, karst voronkalari, botiqlari, quduqlar, şaxtalar, ğorlar) vujudga kelgan. Ç.ning Qirqtoğ platosida Kiyev tri bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАҚИЛИКАЛОН — Зарафшон тизмасининг ғарбий қисмидаги тоғ тизмаси. Шарқда Зарафшон дарёсининг чап ирмоғи (Мағиёндарё)дан бошланиб, ғарбга Тахтақорача довонигача тахм. 70—75 км га чўзилган. Эни 15—20 км. Бал. 2000—2500 м. Энг баланд жойи унинг шарқий қисмида (2936 м), ғарбида эса 2388 м дан ошмайди. Ч. ассиметрик тузилишга эга. Шим. ён багри тик, қояли. Сувайирғич қисмида платосимон юзалар учрайди. Ғарбий чеккасининг сувайирғич қисмида Қирқгоғ платоси мавжуд. Ч. герцин бурмаланиши даврида шаклланган. Мезозойда кўтарилган тоғлар емирилган. Ҳоз. кўриниши янги текгоник ҳаракатлар натижасида вужудга келган. Тектоник жиҳатдан антиклинорий структура. Тизма, асосан, силур ва девон даври чўкинди тоғ жинслари (оҳактош ва доломитлар) дан ташкил топган. Ч. иклими қурғоқчил. Ёзи анча илиқ, қиши совуқ. Ўртача йиллик тра 12,0°— 12,3°. Йиллик ёғин 800 мм (Омонқўтонда), тоғ ён бағирларида 550 мм дан ошмайди. Ч.дан бошланадиган дарёлар (Қорасув, Ургутсой, Камонгарон, Омонқўтонсой ва б.) Зарафшон ва Қашқадарё дарёлари ҳавзасига мансуб.
Ч. тизмаси ҳудудида, асосан, жигарранг тупроқлар тарқалган, тоғ олди қисмларида бўз тупроқлар учрайди. Тизма ҳудуди адир ва тоғ ўсимликлари минтақасига киради. Мезоксерофил ва эфемер ўсимликлар ўсади. Тизманинг шим. ён бағрида ёнғоқ, ёввойи олча ва б. дарахтлардан ташкил топган ўрмонлар мавжуд. Ч.да кўплаб карст рельеф шакллари (каррлар, карст воронкалари, ботиқлари, қудуқлар, шахталар, ғорлар) вужудга келган. Ч.нинг Қирқтоғ платосида Киев три бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.