Çaqiq jinslar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37-b. — ziyouz.com
Çaqiq jinslar - çökindi toğ jinslari; turli toğ jinslari (magmatik, metamorfik yoki çökindi toğ jinslari) hamda minerallar (kvars, dala şpatlari, slyudalar, ba'zan glaukonit, vulkan şişasi va b.) bölaklari, parçalaridan taşkil topgan. Ç.j.ning sementlaşgan, sementlaşmagan va ğovak turlari mavjud. Sementlaşgan Ç.j.da karbonatlar (kalsit, dolomit), kremniy oksidlari (opal, xalsedon, kvars), temir oksidlari (limonit, gyotit va b.), gilli minerallar va b. boğlovçi material vazifasini ötaydi. Ç.j.da köpinça organik qoldiqlar, mollyuska çiğanoqlari, daraxtlarning tana va şoxlari va b. böladi. Ç.j., asosan, strukturali belgi — jins bölaklari, parçalari, zarralar ölçamiga köra tasniflanadi: yirik çaqilgan jinslar yoki psefitlar, zarralarining ölçami 1 mm dan ortiq (sementlaşmagan jinslar: palaxsa, ğölatoş, çağir toşlar, mayda va yirik şağallar; sementlaşgan jinslar — konglomerat, brekçiya, gravelit va b.); qum jinslar yoki psammitlar, zarraçalarining ölçami 1—0,05 mm (qum va qumtoşlar); çangsimon jinslar yoki alevritlar, zarraçalarining ölçami 0,05—0,005 mm (alevritlar va alevrolitlar); gilli jinslar yoki pelitlar zarralarining ölçami 0,005 mm dan kam (gillar, argillitlar va b.) bölgan jinslarga ajratiladi. Ç.j.ga vulkan jinslari ham kiradi. Oltin, platina, qimmatbaho toşlar soçmalari, qalay, volfram minerallari, kamyob va radioaktiv elementlar dare va dengiz kumlarida uçraydi. Ç.j.dan quriliş materiali sifatida, qumdan — şişa va metallurgiya sanoatida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАҚИҚ ЖИНСЛАР - чўкинди тоғ жинслари; турли тоғ жинслари (магматик, метаморфик ёки чўкинди тоғ жинслари) ҳамда минераллар (кварц, дала шпатлари, слюдалар, баъзан глауконит, вулкан шишаси ва б.) бўлаклари, парчаларидан ташкил топган. Ч.ж.нинг цементлашган, цементлашмаган ва ғовак турлари мавжуд. Цементлашган Ч.ж.да карбонатлар (кальцит, доломит), кремний оксидлари (опал, халцедон, кварц), темир оксидлари (лимонит, гётит ва б.), гилли минераллар ва б. боғловчи материал вазифасини ўтайди. Ч.ж.да кўпинча органик қолдиқлар, моллюска чиғаноқлари, дарахтларнинг тана ва шохлари ва б. бўлади. Ч.ж., асосан, структурали белги — жинс бўлаклари, парчалари, зарралар ўлчамига кўра таснифланади: йирик чақилган жинслар ёки псефитлар, зарраларининг ўлчами 1 мм дан ортиқ (цементлашмаган жинслар: палахса, ғўлатош, чағир тошлар, майда ва йирик шағаллар; цементлашган жинслар — конгломерат, брекчия, гравелит ва б.); қум жинслар ёки псаммитлар, заррачаларининг ўлчами 1—0,05 мм (қум ва қумтошлар); чангсимон жинслар ёки алевритлар, заррачаларининг ўлчами 0,05—0,005 мм (алевритлар ва алевролитлар); гилли жинслар ёки пелитлар зарраларининг ўлчами 0,005 мм дан кам (гиллар, аргиллитлар ва б.) бўлган жинсларга ажратилади. Ч.ж.га вулкан жинслари ҳам киради. Олтин, платина, қимматбаҳо тошлар сочмалари, қалай, вольфрам минераллари, камёб ва радиоактив элементлар даре ва денгиз кумларида учрайди. Ч.ж.дан қурилиш материали сифатида, қумдан — шиша ва металлургия саноатида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.