Çarçaş

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–29-b. — ziyouz.com

Çarçaş ÇARÇAŞ, toliqiş, horiş — organizmga haddan taşqari zör kelişi natijasida mehnat qobiliyatining pasayişi bilan keçadigan fiziologik holat. Aqliy Ç. intellektual mehnat mahsuldorligining kamayişi, e'tiborning buzilişi, fikrlaşning susayişi va boşqalar bilan belgilanadi. Jismoniy Ç. muskullar kuçi va bir tekisda harakatlanişi kabi funksiyalarning buzilişi bilan keçadi.

Öta va surunkali Ç. farq qilinadi. Öta Ç. zör berib jismoniy mehnat qiliş natijasida röy beradi. Surunkali Ç. turli funksional sistemalar va butun organizmdagi özgarişlarning oylar va yillar davomida töliq tiklanmasligi bilan boğliq.

Ç.ning tezligi mehnatning xususiyati bilan belgilanadi: bir tarzda turib muskullarga zör keladigan iş bajarilganda kişi ança tez, bir maromdagi iş bajarilganda birmunça kam toliqadi. Ç.ning yuzaga kelişida odamning bajarilayotgan işga nisbatan munosabati ham muhim rol öynaydi. Köpçilik odamlarda emotsional qözğaliş davrida uzoq vaqtgaça Ç. belgilari paydo bölmaydi.

Yetarli dam olmaslik yoki uzok, vakt haddan taşqari zöriqib işlaş Ç.ga yoki mador qurişiga olib keladi. Aqliy va ruhiy toliqiş farq qilinadi. Yoş va nerv sistemasi ma'lum bir tuzilişga ega bölgan kişilarda jadal aqliy mehnat nevrozlargya olib keladi. Ruhiy toliqiş «yurak hissiyotiga» tölibtoşgan va turli majburiyatlari bölgan şaxslarda kuzatiladi.

Miriqib uxlaş va faol dam oliş iş qobiliyatini tez tiklaydi.

Oğir kasalliklarni boşdan keçirgan kişilarda Ç. tez yuz beradi. Arzimagan va unça uzoq davom etmaydigan zöriqiş ham ularda boş oğriği, harsillaş, tez yurak urişi, terlaş va quvvatsizlikka sabab böladi. Bunday kişilar mehnat rejimiga va iloji boriça uzoqroq dam olişga qat'iy amal qilişlari zarur.

Bolalar organizmining anatomofiziologik xususiyatlariga köra hatto unçalik urinmaganida ham (mas, gödak uyqudan qolganida, maktabda partada uzoq ötirganida) tez çarçab qolişi mumkin. Kun tartibining notöğriligi, bir turdagi maşğulot, ortiqça öyinkulgi ham tez Ç.ga olib keladi.

Bolalarda Ç. belgilari köpinça xattiharakatning buzilişida körinadi: ular toqatsiz, e'tiborsiz, dars vaktida gaplaşadigan, ya'ni intizomsiz bölib qoladilar. Ba'zi hollarda, ayniqsa, kasalliklarni boşidan keçirgan bolalar böşang, sustkaş, xorğin, kuçsiz bölib, fikrlaganda boş oğriği sezadi.

Ç. ba'zan boşdan keçirilgan kasallikning oqibati emas, balki uning boşlanğiç belgisi bölişi ham mumkin. Bolada boşdan keçirilgan kasallikka yoki aqliy va jismoniy zöriqişga boğliq bölmagan tez çarçab qoliş hollari yuz berganida, albatta, vraçga murojaat etiş lozim.

Iş qobiliyatini uzoq vaqtgaça saqlab qolişning ta'sirli vositalaridan biri — mehnat faoliyatining aniq maromda bölişidir. Tez Ç.ni oldini olişda mehnat va dam olişni töğri yölga qöyiş, iş kuni davomida qisqa muddatli tanaffuslar taşkil qiliş, şuningdek, iş joyini tartibga soliş, va özini sal horigan his qilganda, çarçoğini yozadigan maşqlar bajarişga muhim e'tibor beriş zarur.

Bolalarda tez çarçab qolişning oldini oliş uçun ularning kun tartibi maromining buzilişiga yöl qöymaslik (töyib uxlaşiga, iş oğirlik qilmasligiga, iş bilan maşğulotni töğri navbatlaştirişga, ularning oçiq havoda uzoqroq bölişiga imkoniyat tuğdiriş) kerak.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧАРЧАШ, толиқиш, ҳориш — организмга ҳаддан ташқари зўр келиши натижасида меҳнат қобилиятининг пасайиши билан кечадиган физиологик ҳолат. Ақлий Ч. интеллектуал меҳнат маҳсулдорлигининг камайиши, эътиборнинг бузилиши, фикрлашнинг сусайиши ва бошқалар билан белгиланади. Жисмоний Ч. мускуллар кучи ва бир текисда ҳаракатланиши каби функцияларнинг бузилиши билан кечади.

Ўта ва сурункали Ч. фарқ қилинади. Ўта Ч. зўр бериб жисмоний меҳнат қилиш натижасида рўй беради. Сурункали Ч. турли функционал системалар ва бутун организмдаги ўзгаришларнинг ойлар ва йиллар давомида тўлиқ тикланмаслиги билан боғлиқ.

Ч.нинг тезлиги меҳнатнинг хусусияти билан белгиланади: бир тарзда туриб мускулларга зўр келадиган иш бажарилганда киши анча тез, бир маромдаги иш бажарилганда бирмунча кам толиқади. Ч.нинг юзага келишида одамнинг бажарилаётган ишга нисбатан муносабати ҳам муҳим роль ўйнайди. Кўпчилик одамларда эмоционал қўзғалиш даврида узоқ вақтгача Ч. белгилари пайдо бўлмайди.

Етарли дам олмаслик ёки узок, вакт ҳаддан ташқари зўриқиб ишлаш Ч.га ёки мадор қуришига олиб келади. Ақлий ва руҳий толиқиш фарқ қилинади. Ёш ва нерв системаси маълум бир тузилишга эга бўлган кишиларда жадал ақлий меҳнат неврозларгя олиб келади. Руҳий толиқиш «юрак ҳиссиётига» тўлибтошган ва турли мажбуриятлари бўлган шахсларда кузатилади.

Мириқиб ухлаш ва фаол дам олиш иш қобилиятини тез тиклайди.

Оғир касалликларни бошдан кечирган кишиларда Ч. тез юз беради. Арзимаган ва унча узоқ давом этмайдиган зўриқиш ҳам уларда бош оғриғи, ҳарсиллаш, тез юрак уриши, терлаш ва қувватсизликка сабаб бўлади. Бундай кишилар меҳнат режимига ва иложи борича узоқроқ дам олишга қатъий амал қилишлари зарур.

Болалар организмининг анатомофизиологик хусусиятларига кўра ҳатто унчалик уринмаганида ҳам (маc, гўдак уйқудан қолганида, мактабда партада узоқ ўтирганида) тез чарчаб қолиши мумкин. Кун тартибининг нотўғрилиги, бир турдаги машғулот, ортиқча ўйинкулги ҳам тез Ч.га олиб келади.

Болаларда Ч. белгилари кўпинча хаттиҳаракатнинг бузилишида кўринади: улар тоқатсиз, эътиборсиз, дарс вактида гаплашадиган, яъни интизомсиз бўлиб қоладилар. Баъзи ҳолларда, айниқса, касалликларни бошидан кечирган болалар бўшанг, сусткаш, хорғин, кучсиз бўлиб, фикрлаганда бош оғриғи сезади.

Ч. баъзан бошдан кечирилган касалликнинг оқибати эмас, балки унинг бошланғич белгиси бўлиши ҳам мумкин. Болада бошдан кечирилган касалликка ёки ақлий ва жисмоний зўриқишга боғлиқ бўлмаган тез чарчаб қолиш ҳоллари юз берганида, албатта, врачга мурожаат этиш лозим.

Иш қобилиятини узоқ вақтгача сақлаб қолишнинг таъсирли воситаларидан бири — меҳнат фаолиятининг аниқ маромда бўлишидир. Тез Ч.ни олдини олишда меҳнат ва дам олишни тўғри йўлга қўйиш, иш куни давомида қисқа муддатли танаффуслар ташкил қилиш, шунингдек, иш жойини тартибга солиш, ва ўзини сал ҳориган ҳис қилганда, чарчоғини ёзадиган машқлар бажаришга муҳим эътибор бериш зарур.

Болаларда тез чарчаб қолишнинг олдини олиш учун уларнинг кун тартиби маромининг бузилишига йўл қўймаслик (тўйиб ухлашига, иш оғирлик қилмаслигига, иш билан машғулотни тўғри навбатлаштиришга, уларнинг очиқ ҳавода узоқроқ бўлишига имконият туғдириш) керак.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.