Çarx ilonlar
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27-b. — ziyouz.com
Çarx ilonlar ÇARX ILONLAR, efalar (Echis) — qora ilonlar oilasiga mansub ilonlar uruği. Uz. 80 sm gaça. Kulrang yoki qönğir tusli tanasida oqiş ilon izi hoşiyasi bor. Tanasining 2 yonidagi tangaçalari kirrasida tişçalari böladi. Ç.i. tanasini halqa qilib öraganida tangaçalar işqalanişi natijasida çarx toşi aylanişiga öxşaş tovuş çiqadi (nomi şundan). 3 turi, jumladan, qum çarx iloni va çipor çarx iloni Şim. Afrika, Jan., Jan.Ğarbiy Osiyo va Örta Osiyoda tarkalgan. Özbekistonda qum çarx iloni Buxoro, Surxondaryo viloyatlari hamda Qizilqum çölida uçraydi. Şomda va tunda faol hayot keçiradi. Mayda umurtqalilar, yoş Ç.i., asosan, haşarotlar va örgimçaksimonlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tuğadi. Urğoçisi 3 tadan 18 tagaça bola tuğadi. Zaxarli, çaqişi ölimga olib kelişi mumkin. Zaxaridan immun zardob tayyorlaşda va i.t. işlarida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАРХ ИЛОНЛАР, эфалар (Echis) — қора илонлар оиласига мансуб илонлар уруғи. Уз. 80 см гача. Кулранг ёки қўнғир тусли танасида оқиш илон изи ҳошияси бор. Танасининг 2 ёнидаги тангачалари киррасида тишчалари бўлади. Ч.и. танасини ҳалқа қилиб ўраганида тангачалар ишқаланиши натижасида чарх тоши айланишига ўхшаш товуш чиқади (номи шундан). 3 тури, жумладан, қум чарх илони ва чипор чарх илони Шим. Африка, Жан., Жан.Ғарбий Осиё ва Ўрта Осиёда таркалган. Ўзбекистонда қум чарх илони Бухоро, Сурхондарё вилоятлари ҳамда Қизилқум чўлида учрайди. Шомда ва тунда фаол ҳаёт кечиради. Майда умуртқалилар, ёш Ч.и., асосан, ҳашаротлар ва ўргимчаксимонлар билан озиқланади. Тухумдан тирик туғади. Урғочиси 3 тадан 18 тагача бола туғади. Захарли, чақиши ўлимга олиб келиши мумкин. Захаридан иммун зардоб тайёрлашда ва и.т. ишларида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.