Çarxpalak
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28-b. — ziyouz.com
Çarxpalak — 1) suv suğoriladigan yerga nisbatan ança pastda oqadigan ariq va anhorlardan suvni yuqoriga kötarib beradigan inşoot; aylanasi böylab çömiçlar örnatib qöyiladigan parrakli katta ğildirak. Ğildirak diametrining ölçami anhor yoki ariqning kattakiçikligiga, oqayotgan suvning köp yoki kamligiga qarab olinadi. Çömiçlar soni ğildirakning diametriga boğliq. Oqib turadigan suv ğildirak parraklari (kuraklari)ga ta'sir qilib, ğildirakni aylantiradi, şunda çömiçlar suvga töladi. Ğildirak oğişi bilan çömiçdagi suv novga quyiladi, novdan ariqça orqali kerakli joyga oqadi. Ç. qadimgi suv inşootlaridan biri hisoblanadi. Dastlabki Ç.lar mil. av. 4—3 ming yilliqda paydo bölgan. Qadimda Özbekiston hududida ham Ç. asosiy suv çiqariş vositasi hisoblangan. 19-a.da nasoslar paydo bölgaç, Ç.larga bölgan ehtiyoj kamaydi, lekin ayrim joylarda hozir ham foydalaniladi; 2) madaniyatistirohat boğlari va bolalar maydonlariga örnatiladigan köngiloçar inşoot. Aylanasi böylab qözğaluvçan qilib örindiqlar osib qöyiladigan katta diametrli ğildirak. Bunday Ç.ni elektr dvigatel harakatlantiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАРХПАЛАК — 1) сув суғориладиган ерга нисбатан анча пастда оқадиган ариқ ва анҳорлардан сувни юқорига кўтариб берадиган иншоот; айланаси бўйлаб чўмичлар ўрнатиб қўйиладиган парракли катта ғилдирак. Ғилдирак диаметрининг ўлчами анҳор ёки ариқнинг каттакичиклигига, оқаётган сувнинг кўп ёки камлигига қараб олинади. Чўмичлар сони ғилдиракнинг диаметрига боғлиқ. Оқиб турадиган сув ғилдирак парраклари (кураклари)га таъсир қилиб, ғилдиракни айлантиради, шунда чўмичлар сувга тўлади. Ғилдирак оғиши билан чўмичдаги сув новга қуйилади, новдан ариқча орқали керакли жойга оқади. Ч. қадимги сув иншоотларидан бири ҳисобланади. Дастлабки Ч.лар мил. ав. 4—3 минг йиллиқда пайдо бўлган. Қадимда Ўзбекистон ҳудудида ҳам Ч. асосий сув чиқариш воситаси ҳисобланган. 19-а.да насослар пайдо бўлгач, Ч.ларга бўлган эҳтиёж камайди, лекин айрим жойларда ҳозир ҳам фойдаланилади; 2) маданиятистироҳат боғлари ва болалар майдонларига ўрнатиладиган кўнгилочар иншоот. Айланаси бўйлаб қўзғалувчан қилиб ўриндиқлар осиб қўйиладиган катта диаметрли ғилдирак. Бундай Ч.ни электр двигатель ҳаракатлантиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.