Çaşnaçilik
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35-b. — ziyouz.com
Çaşnaçilik (forstoj. çaşoni — tatib köriş, yediriş) — uzum, vino, oziq-ovqat mahsulotlari yoki ösimlik xom aşyosi sifatini organoleptik usulda — köriş, hidlaş, ta'm biliş, eşitiş a'zolari orqali aniqlaş. Vinoçilikda vinoning iste'mol qimmatini hamda i.ç. jarayonida uning sifatini maxsus çaşnaçi ustalar baholaydilar. Tajribali vinoçiçaşnaçi kimyoviy taxdil yoki maxsus asboblar yordamida olingan vino yoki vino mahsulot haqidagi axborotni töddirib, texnologik jarayonning takomil darajasiga tuzatişlar kiritadi. Çoy Ç.da quruq çoyning taşqi körinişi, damlangan çoyning ta'mi, rangi, xidi va bargining körinişi; tamakida hidi, ta'mi, ötkirligi, tutunida yoğli moddalarning bölişiga e'tibor beriladi. Uzumning xöraki navlari Ç. jihatidan 10 balli şkala böyiça — uzum boşi va ğujumining körinişi, ta'mi va hidi, pösti xususiyatlari va etining tuzilişi böyiça baholanadi. Ç.ning kamçiligi — uning muayyan darajadagi subyektivligi, afzalligi esa, eng sezgir asboblar bilan aniqlab bölmaydigan öziga xos nozik sifat xossalarini farqlaş va unga baho berişidir. Ç.da vinolar orasidagi kimyoviy yöl bilan aniqlaş mumkin bölmagan farqni, mas, markali va oddiy vino orasidagi ta'm, xuşböylik va b. farqlarni aniqlaş mumkin. Ç.ni maxsus tajriba va layoqatga ega bölgan çaşnaçi mutaxassislar bajaradilar. Bunday qobiliyat tabiiy tarixiy rivojlaniş natijasi bölib, inson şakllanganidan to hanuzgaça va bundan buyon ham i.ç. faoliyati ta'sirida iste'mol qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlarining sifatini saqlaş, ovqatlaniş madaniyati bilan doim aloqadorlikda takomillaşib boradi. Maza seziş a'zolari rivojlangan, nodir qobiliyat egalari bölgan çaşnaçilar bilinarbilinmas, nihoyatda nozik ta'm va lazzatlarni sezib, xulosa çiqara oladilar. Körgazma, tanlov va yarmarkalarda vino, uzum, tamaki mahsulotlari sifati çaşnaçilar xulosalariga köra belgilanadi. Qadimdan özbeklar orasida urf bölgan anor sayli, qovun sayli (şirinak) kabi sayillarda ham yetiştirilgan anor, anjir, qovuntarvuz şirinligi, rangi, etining muloyimligi, şarbati miqdori, uruğining ozligi yoki yirikmaydaligi kabi sifatlarini aniqlaş böyiça çaşnaçilar musobaqalari ötkazilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАШНАЧИЛИК (форстож. чашони — татиб кўриш, едириш) — узум, вино, озиқ-овқат маҳсулотлари ёки ўсимлик хом ашёси сифатини органолептик усулда — кўриш, ҳидлаш, таъм билиш, эшитиш аъзолари орқали аниқлаш. Виночиликда винонинг истеъмол қимматини ҳамда и.ч. жараёнида унинг сифатини махсус чашначи усталар баҳолайдилар. Тажрибали виночичашначи кимёвий тахдил ёки махсус асбоблар ёрдамида олинган вино ёки вино маҳсулот ҳақидаги ахборотни тўддириб, технологик жараённинг такомил даражасига тузатишлар киритади. Чой Ч.да қуруқ чойнинг ташқи кўриниши, дамланган чойнинг таъми, ранги, хиди ва баргининг кўриниши; тамакида ҳиди, таъми, ўткирлиги, тутунида ёғли моддаларнинг бўлишига эътибор берилади. Узумнинг хўраки навлари Ч. жиҳатидан 10 балли шкала бўйича — узум боши ва ғужумининг кўриниши, таъми ва ҳиди, пўсти хусусиятлари ва этининг тузилиши бўйича баҳоланади. Ч.нинг камчилиги — унинг муайян даражадаги субъективлиги, афзаллиги эса, энг сезгир асбоблар билан аниқлаб бўлмайдиган ўзига хос нозик сифат хоссаларини фарқлаш ва унга баҳо беришидир. Ч.да винолар орасидаги кимёвий йўл билан аниқлаш мумкин бўлмаган фарқни, маc, маркали ва оддий вино орасидаги таъм, хушбўйлик ва б. фарқларни аниқлаш мумкин. Ч.ни махсус тажриба ва лаёқатга эга бўлган чашначи мутахассислар бажарадилар. Бундай қобилият табиий тарихий ривожланиш натижаси бўлиб, инсон шаклланганидан то ҳанузгача ва бундан буён ҳам и.ч. фаолияти таъсирида истеъмол қилинадиган озиқ-овқат маҳсулотларининг сифатини сақлаш, овқатланиш маданияти билан доим алоқадорликда такомиллашиб боради. Маза сезиш аъзолари ривожланган, нодир қобилият эгалари бўлган чашначилар билинарбилинмас, ниҳоятда нозик таъм ва лаззатларни сезиб, хулоса чиқара оладилар. Кўргазма, танлов ва ярмаркаларда вино, узум, тамаки маҳсулотлари сифати чашначилар хулосаларига кўра белгиланади. Қадимдан ўзбеклар орасида урф бўлган анор сайли, қовун сайли (ширинак) каби сайилларда ҳам етиштирилган анор, анжир, қовунтарвуз ширинлиги, ранги, этининг мулойимлиги, шарбати миқдори, уруғининг озлиги ёки йирикмайдалиги каби сифатларини аниқлаш бўйича чашначилар мусобақалари ўтказилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.