Çatqol
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 31-b. — ziyouz.com
Çatqol — Qirğiziston Respublikasi Öş viloyati va Özbekiston Respublikasi Toşkent viloyatidagi daryo. Çorvoq suv ombori qurilgunga qadar Çirçiqning yirik irmoği bölgan. Uz. 217 km, havzasining mayd. 7110 km2. Talas Olatovining jan.garbiy yon bağridan Qoraqulja nomi bilan boşlanadi. Qoraqasmoq irmoği qöşilgaç, Ç. nomini oladi. Çorvoq suv omboriga quyiladi. Boşlaniş qismida Ç. çuqur va tor darada oqadi; Qorataka irmoği quyilgan joydan boşlab daryo vodiysi keskin kengayadi. Quyi qismida Ç. bir neça terrasalari bölgan keng vodiyda çuqur özanda oqadi.
Ç. vodiysining yon bağirlari köp joylarda tik va baland toğ yon bağirlaridan iborat, kalta irmoklar, jarliklar bilan parçalangan. Vodiysi keng joylarda yon bağirlari yotiqroq, bal. 8— 40 m bölgan terrasalar hosil qilgan. Eni 200—300 m li qayirlarda daryo özani bir neça mayda tarmoqlarga ajralib ketadi. Daryo havzasi baland toğlarda joylaşgan (örtaça bal. 2605 m). Umumiy mayd. 51 km2 bölgan 119 kiçik muzlik bor. Daryo qor va muzlik suvlaridan töyinadi. Ç.ning örtaça yillik suv sarfi Ters daryosining quyiliş joyida 67 m3/sek., Nazaytöqay qişloği yonida 85 m3/sek., suv omboriga quyiliş yerida 126 m3/sek., 1932—74 y.lardagi kuzatiş ma'lumotlariga köra, daryoning quyiliş kismida eng köp suv sarfi 920 m3/sek., eng kam suv sarfi esa 7,0 m3/sek. bölgan. Ç. daryosida mart oyidan suv köpayadi, yanv. — fevralda kamayadi. Örta hisobda yillik suv mikdorining 55% mart— iyunda, 30% iyul—sent.da va 15% okt.— fevral oylarida oqib ötadi. Daryo suvi unça loyqa emas (örta hisobda 460 g/m3). Daryo suvi tez oqqanligidan muzlamaydi. Lekin, şovuş oqişi va qirğoq muzlaşi mumkin. Ç. suvidan ekin maydonlarini suğorişda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАТҚОЛ — Қирғизистон Республикаси Ўш вилояти ва Ўзбекистон Республикаси Тошкент вилоятидаги дарё. Чорвоқ сув омбори қурилгунга қадар Чирчиқнинг йирик ирмоғи бўлган. Уз. 217 км, ҳавзасининг майд. 7110 км2. Талас Олатовининг жан.гарбий ён бағридан Қорақулжа номи билан бошланади. Қорақасмоқ ирмоғи қўшилгач, Ч. номини олади. Чорвоқ сув омборига қуйилади. Бошланиш қисмида Ч. чуқур ва тор дарада оқади; Қоратака ирмоғи қуйилган жойдан бошлаб дарё водийси кескин кенгаяди. Қуйи қисмида Ч. бир неча террасалари бўлган кенг водийда чуқур ўзанда оқади.
Ч. водийсининг ён бағирлари кўп жойларда тик ва баланд тоғ ён бағирларидан иборат, калта ирмоклар, жарликлар билан парчаланган. Водийси кенг жойларда ён бағирлари ётиқроқ, бал. 8— 40 м бўлган террасалар ҳосил қилган. Эни 200—300 м ли қайирларда дарё ўзани бир неча майда тармоқларга ажралиб кетади. Дарё ҳавзаси баланд тоғларда жойлашган (ўртача бал. 2605 м). Умумий майд. 51 км2 бўлган 119 кичик музлик бор. Дарё қор ва музлик сувларидан тўйинади. Ч.нинг ўртача йиллик сув сарфи Терс дарёсининг қуйилиш жойида 67 м3/сек., Назайтўқай қишлоғи ёнида 85 м3/сек., сув омборига қуйилиш ерида 126 м3/сек., 1932—74 й.лардаги кузатиш маълумотларига кўра, дарёнинг қуйилиш кисмида энг кўп сув сарфи 920 м3/сек., энг кам сув сарфи эса 7,0 м3/сек. бўлган. Ч. дарёсида март ойидан сув кўпаяди, янв. — февралда камаяди. Ўрта ҳисобда йиллик сув микдорининг 55% март— июнда, 30% июль—сент.да ва 15% окт.— февраль ойларида оқиб ўтади. Дарё суви унча лойқа эмас (ўрта ҳисобда 460 г/м3). Дарё суви тез оққанлигидан музламайди. Лекин, шовуш оқиши ва қирғоқ музлаши мумкин. Ч. сувидан экин майдонларини суғоришда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.