Çatqol biosfera qöriqxonasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 31–32-b. — ziyouz.com
Çatqol biosfera qöriqxonasi — Toşkent viloyatining Parkent tumani toğli hududida, Çatqol toğ tizmalarining janubiğarbida joylaşgan. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1990 y. 21 iyundagi qarori bilan Çatqol qöriqxonasi (1947) negizida UgomÇatqol davlat pgabiat milliy boği taşkil etilişi munosabati bilan uning jan. qismida alohida qöriqlanadigan hudud tarzida ajratilgan. Toşkent viloyati tabiatini muhofaza qiliş boşqarmasiga qaraydi. Ğarbiy Tyanşanning ulkan va noyob ösimliklari, hayvonot va quşlarini örganiş, saqlab qoliş va köpaytiriş maqsadlarida iş olib boradi. Umumiy mayd. 9900 ga. Qöriqxona hududi şarqda deyarli Namangan viloyati, jan.ğarbda Ohangaron tumani toğli hududlariga yaqin boradi. Relyefi har xil balandliklar (1100 —4000 m), qoyali çöqqilar va tik qiyaliklar bilan tavsiflanadi. 1000 —1500 m balandlikda lyossimon tuproqlar, undan yuqorida toğ örmon va ötloqi tuproqlarning turli şakllari rivojlangan. Iqlimi kontinental, yanv. oyining örtaça harorati —7°, iyul oyiniki 23—25°, yillik yoğin miqdori 700—800 mm. Qörikxona hududidagi asosiy suv havzalari Boşqizilsoy, Şovvasoy va ularning irmoklari. Qöriqxonada ösimliklarning 1300 ga yaqin turi, şu jumladan, dorivor ösimliklardan jenşen, toğ yon bağirlarida 40 dan ortiq daraxt va buta turlari ösadi. Asosiy daraxtlari tol, terak, qora arça, savur arça, yonğoq, pista, qayin, zirk, çetan, dölana, yovvoyi olma, toğolça va b. Hayvonot dunyosida 30 dan ortiq sut emizuvçilar turi, şu jumladan, toğ qoploni, qönğir ayiq, toğ eçkisi, yelik, tulki, börsiq, qobon (yovvoyi çöçqa) va b., quşlarning 140 dan ortiq turi — bedana, qirğiy, qora laylak, kaklik, qumri va b. (quşlardan qora laylak, qirğiy uya qurib bola oçadi), umurtqasizlarning 19 turi uçraydi. Ğarbiy Tyanşan uçun noyob bölgan ösimliklarning 33 turi, hayvonlarning 3 turi, quşlarning 4 turi Xalqaro va Uzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Qörikxona ösimlik qogşami tiklanib, hayvon va quşlar soni köpaymoqda. Qöriqxona Maydontol uçastkasining baland toğ qoyalarida toğ eçkisi va kiyiklar tasviri tuşirilgan petrogliflar (Teraklisoy petrogliflari) topilgan (1965).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАТҚОЛ БИОСФЕРА ҚЎРИҚХОНАСИ — Тошкент вилоятининг Паркент тумани тоғли ҳудудида, Чатқол тоғ тизмаларининг жанубиғарбида жойлашган. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1990 й. 21 июндаги қарори билан Чатқол қўриқхонаси (1947) негизида УгомЧатқол давлат пгабиат миллий боғи ташкил этилиши муносабати билан унинг жан. қисмида алоҳида қўриқланадиган ҳудуд тарзида ажратилган. Тошкент вилояти табиатини муҳофаза қилиш бошқармасига қарайди. Ғарбий Тяньшаннинг улкан ва ноёб ўсимликлари, ҳайвонот ва қушларини ўрганиш, сақлаб қолиш ва кўпайтириш мақсадларида иш олиб боради. Умумий майд. 9900 га. Қўриқхона ҳудуди шарқда деярли Наманган вилояти, жан.ғарбда Оҳангарон тумани тоғли ҳудудларига яқин боради. Рельефи ҳар хил баландликлар (1100 —4000 м), қояли чўққилар ва тик қияликлар билан тавсифланади. 1000 —1500 м баландликда лёссимон тупроқлар, ундан юқорида тоғ ўрмон ва ўтлоқи тупроқларнинг турли шакллари ривожланган. Иқлими континентал, янв. ойининг ўртача ҳарорати —7°, июль ойиники 23—25°, йиллик ёғин миқдори 700—800 мм. Қўрикхона ҳудудидаги асосий сув ҳавзалари Бошқизилсой, Шоввасой ва уларнинг ирмоклари. Қўриқхонада ўсимликларнинг 1300 га яқин тури, шу жумладан, доривор ўсимликлардан женшень, тоғ ён бағирларида 40 дан ортиқ дарахт ва бута турлари ўсади. Асосий дарахтлари тол, терак, қора арча, савур арча, ёнғоқ, писта, қайин, зирк, четан, дўлана, ёввойи олма, тоғолча ва б. Ҳайвонот дунёсида 30 дан ортиқ сут эмизувчилар тури, шу жумладан, тоғ қоплони, қўнғир айиқ, тоғ эчкиси, елик, тулки, бўрсиқ, қобон (ёввойи чўчқа) ва б., қушларнинг 140 дан ортиқ тури — бедана, қирғий, қора лайлак, каклик, қумри ва б. (қушлардан қора лайлак, қирғий уя қуриб бола очади), умуртқасизларнинг 19 тури учрайди. Ғарбий Тяньшан учун ноёб бўлган ўсимликларнинг 33 тури, ҳайвонларнинг 3 тури, қушларнинг 4 тури Халқаро ва Узбекистон Қизил китобига киритилган. Қўрикхона ўсимлик қогшами тикланиб, ҳайвон ва қушлар сони кўпаймоқда. Қўриқхона Майдонтол участкасининг баланд тоғ қояларида тоғ эчкиси ва кийиклар тасвири туширилган петроглифлар (Тераклисой петроглифлари) топилган (1965).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.