Çatqol zilzilasi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 32–33-b. — ziyouz.com

Çatqol zilzilasi - Örta Osiyodagi eng kuçli zilzilalardan biri. 1946 y. 2 noyab.da sodir bölgan. Epitsentrda kuçi 9—10 ballga yetgan. Magnitudasi Rixter şkalasi böyiça 7,5 bölgan. Zilzila 150 dan ortiq qişloq va şaharlarda 9 baldsan tortib, 4—5 ballgaça sezilgan. Hatto 240 km uzoklikdagi Toşkent ş. ham jiddiy talafot körgan. Tebraniş kuçi Toşkentda 7—8 ballni taşkil etgan. Tadqiqot işlari natijasida zilzila öçoğining uz. 80 km, eni 15 km va çuq. 20—25 km ekanligi aniqlangan. Bu yerda joylaşgan seysmogen uzilmaning harakatga kelişi natijasida atrofdagi qoyatoşlar qula

gan va toğ yon bağirlarida çuq. 10—15 m li yer yoriqdari hosil bölgan. Qulagan toğ jinslaridan vujudga kelgan uyum hajmi 4 mln. m3 dan oşib ketgan va u Norin daryosini tösib qöygan. Buning natijasida atrofda köllar hosil bölgan. Farğona, Çatqol va Talas Olatovi yon bağirlaridagi 50 dan ortiq qişloqni xarobaga aylantirgan. Şuningdek, Podşootasoy, Aravon, Aflotun, Arqit, Ketmontepa oraliqlaridagi yöllar buzilib, turli xil köriniş (şakl)ni olgan. Zilzila epitsentri Çatqol—Otoynak seysmogen zonasida bölib, asosiy yer qimirlaşdan keyin ham 2 yil mobaynida kuçli tebranişlar qayd qilingan. Ularning kuçi 6—8 ballga yetgan. Keyingi zilzilalardan Farğona vodiysidagi aholi punktlari yana talafot körgan.

«ÇATQOL» SANATORIYSI - toğ iqlimiy kurort. Toşkent ş.dan 55 km uzoqlikda, Çirçiq daryosining çap sohilida, dengiz sathidan 610 m balandlikda joylaşgan. Şim.şarq va jan.dan Ğarbiy Tyanşanning Ugom, Piskom, Çatqol va Qurama toğ tizmalari örab turadi. Mayd. 12,5 ga. «Ç.» s 1975 y.da taşkil etilgan, Özbekiston Respublikasi Geol. va mineral resurslar Davlat qömitasiga qaraşli tibbiy soğlomlaştiriş maskani. Iqlimi quruq toğ havosi, yozi jazirama emas, kişi iliq. Yillik örtaça tra 11,5°, havoning nisbiy namligi 50—60%. Yil davomida 800 mm yoğingarçilik böladi. Çirçiq daryosi yaqinligi tufayli vujudga keladigan gidroaeroionizatsiya va quyoşning töliq nuri dam oluvçilar uçun qulay şaroit tuğdiradi.

Davolaş omili kislorodga boy musaffo toğ havosi. Sanatoriyda geol. sohasida köproq kuzatiladigan kardionevrologik, yuraktomir, me'daiçak va tayançharakat a'zolari kasalliklari bilan oğriganlar davolanadi. Sanatoriy yaxşi kökalamzorlaştirilgan. Hududidan mineral suv çiqqan. Tarkibida kaliy, natriy, magniy, kalsiy, xlor kabi kimyoviy elementlar, şuningdek, gidrokarbonat, kremniy kislotasi va b. bor. Mineral suvdan, asosan, vannalar uçun, me'dani yuviş, içaklarni çayiş, içişdyubaj, duş, suv osti massaji kilişda foydalaniladi. Bundan taşqari, fizioterapevtik (davolaş badan tarbiyasi, massaj) va balneoterapevtik (sirkulyar duş, Şarko duş) muolajalar bilan davolaş usullari ham qöllanadi. Sanatoriyda Şarq tabobati — giyoxlar bilan davolaş hamda parhez bilan ovqatlanişga qat'iy rioya etiladi.

250 öringa möljallangan yotoq korpusi, klub, kutubxona, sport maydonçalari, çoyxonalar mavjud (2004).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧАТҚОЛ ЗИЛЗИЛАСИ - Ўрта Осиёдаги энг кучли зилзилалардан бири. 1946 й. 2 нояб.да содир бўлган. Эпицентрда кучи 9—10 баллга етган. Магнитудаси Рихтер шкаласи бўйича 7,5 бўлган. Зилзила 150 дан ортиқ қишлоқ ва шаҳарларда 9 балдцан тортиб, 4—5 баллгача сезилган. Ҳатто 240 км узокликдаги Тошкент ш. ҳам жиддий талафот кўрган. Тебраниш кучи Тошкентда 7—8 баллни ташкил этган. Тадқиқот ишлари натижасида зилзила ўчоғининг уз. 80 км, эни 15 км ва чуқ. 20—25 км эканлиги аниқланган. Бу ерда жойлашган сейсмоген узилманинг ҳаракатга келиши натижасида атрофдаги қоятошлар қула

ган ва тоғ ён бағирларида чуқ. 10—15 м ли ер ёриқдари ҳосил бўлган. Қулаган тоғ жинсларидан вужудга келган уюм ҳажми 4 млн. м3 дан ошиб кетган ва у Норин дарёсини тўсиб қўйган. Бунинг натижасида атрофда кўллар ҳосил бўлган. Фарғона, Чатқол ва Талас Олатови ён бағирларидаги 50 дан ортиқ қишлоқни харобага айлантирган. Шунингдек, Подшоотасой, Аравон, Афлотун, Арқит, Кетмонтепа оралиқларидаги йўллар бузилиб, турли хил кўриниш (шакл)ни олган. Зилзила эпицентри Чатқол—Отойнак сейсмоген зонасида бўлиб, асосий ер қимирлашдан кейин ҳам 2 йил мобайнида кучли тебранишлар қайд қилинган. Уларнинг кучи 6—8 баллга етган. Кейинги зилзилалардан Фарғона водийсидаги аҳоли пунктлари яна талафот кўрган.

«ЧАТҚОЛ» САНАТОРИЙСИ - тоғ иқлимий курорт. Тошкент ш.дан 55 км узоқликда, Чирчиқ дарёсининг чап соҳилида, денгиз сатҳидан 610 м баландликда жойлашган. Шим.шарқ ва жан.дан Ғарбий Тяньшаннинг Угом, Писком, Чатқол ва Қурама тоғ тизмалари ўраб туради. Майд. 12,5 га. «Ч.» с 1975 й.да ташкил этилган, Ўзбекистон Республикаси Геол. ва минерал ресурслар Давлат қўмитасига қарашли тиббий соғломлаштириш маскани. Иқлими қуруқ тоғ ҳавоси, ёзи жазирама эмас, киши илиқ. Йиллик ўртача тра 11,5°, ҳавонинг нисбий намлиги 50—60%. Йил давомида 800 мм ёғингарчилик бўлади. Чирчиқ дарёси яқинлиги туфайли вужудга келадиган гидроаэроионизация ва қуёшнинг тўлиқ нури дам олувчилар учун қулай шароит туғдиради.

Даволаш омили кислородга бой мусаффо тоғ ҳавоси. Санаторийда геол. соҳасида кўпроқ кузатиладиган кардионеврологик, юрактомир, меъдаичак ва таянчҳаракат аъзолари касалликлари билан оғриганлар даволанади. Санаторий яхши кўкаламзорлаштирилган. Ҳудудидан минерал сув чиққан. Таркибида калий, натрий, магний, кальций, хлор каби кимёвий элементлар, шунингдек, гидрокарбонат, кремний кислотаси ва б. бор. Минерал сувдан, асосан, ванналар учун, меъдани ювиш, ичакларни чайиш, ичишдюбаж, душ, сув ости массажи килищда фойдаланилади. Бундан ташқари, физиотерапевтик (даволаш бадан тарбияси, массаж) ва бальнеотерапевтик (циркуляр душ, Шарко душ) муолажалар билан даволаш усуллари ҳам қўлланади. Санаторийда Шарқ табобати — гиёхлар билан даволаш ҳамда парҳез билан овқатланишга қатъий риоя этилади.

250 ўринга мўлжалланган ётоқ корпуси, клуб, кутубхона, спорт майдончалари, чойхоналар мавжуд (2004).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.