Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Çaykovskiy Pyotr Iliç

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com

    Çaykovskiy Pyotr Iliç [1840.25.4(7.5), hoz. Votkinsk — 1893.25.10 (6.11), Peterburg] rus kompozitori, yirik simfoniyaçi, musiqiy dramaturg, dirijyor, pedagog. Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1865). Moskva konservatoriyasida prof. (1866—78). Rus musiqa jamiyati Moskva bölimining direktori (1885 y.dan). 1887 y.dan Rossiya, şuningdek, Yevropa va AQŞda gastrolda bölib, asosan, öz asarlariga dirijyorlik kilgan. Ç. çu kur milliy, xalqçil va demokratik uslubdagi opera, balet, simfonik va kamer asarlarning yuksak namunalarini yaratgan. Uning ijodi rus romanei, xalq qöşiqlari va romantizm davri ohanglariga asoslangan öziga xos musiqa uslubi bilan ajralib turadi. Ç. musiqasi nihoyatda ta'sirçanligi, ajoyib ohangdorligi, yorqin ifodaviy vositalari, juşkin, hayajonli kuylarga boyligi bilan ahamiyatlidir. Ijodida öta nozik ruxjifl jarayonlar bilan birga kulami keng — muhabbat va taqsir, hayot va ulim, tabiat kabi mavzular özining yuksak badiiy ifodasini topgan. Ç. turli janrlarda boy ijodiy meros qoldirib, 10 opera, 3 balet, 6 simfoniya, simfonik fantaziya, uvertyura va syuitalar, 3 fortepiano va 1 skripka konsertlari, diniy mavzudagi xor asarlari, şuningdek, fortepiano, skripka uçun pyesalar hamda vokal musiqaning yetuk namunalarini yaratgan. Ayniqsa, 4—6 simfoniyalari (1877—1893), «Françeska da Rimini» (1876) va «Romeo va Julyegta» (1869) simfonik uvertyura—fantaziyalar, «Italyança kapriçio» (1880), skripka (1878) va 1fortepiano (1875) konsertlari, «Yevgeniy Onegin» (1878), «Qarğa motkasi» (1890), «Iolanta» (1891) operalari, «Oqquş köli» (1876), «Uyqudagi gözal» (1889), «Şçelkunçik» (1892) baletlari jahon simfonizma çöqqilari hisoblanadi. Garmoniyadan rus tilida birinçi darelik («Garmoniyani amaliy örganiş böyiça qöllanma», 1872) muallifi. Ç.ning barça asarlari tuda naşr etilgan (Polnoye sobraniye soçineniy, t. 1—63, M., 1940—90). Votkinsk ş.da memorial muzeyi (1894 y.dan) va Klin (1940) ş.da Ç. uymuzeyi bor. Moskva konservatoriyasi, 1958 y.dan Moskvada ötkaziladigan musiqa ijroçilari xalqaro tanlovi va b. ga Ç. nomi berilgan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЧАЙКОВСКИЙ Пётр Ильич [1840.25.4(7.5), ҳоз. Воткинск — 1893.25.10 (6.11), Петербург] рус композитори, йирик симфониячи, мусиқий драматург, дирижёр, педагог. Петербург консерваториясини тугатган (1865). Москва консерваториясида проф. (1866—78). Рус мусиқа жамияти Москва бўлимининг директори (1885 й.дан). 1887 й.дан Россия, шунингдек, Европа ва АҚШда гастролда бўлиб, асосан, ўз асарларига дирижёрлик килган. Ч. чу кур миллий, халқчил ва демократик услубдаги опера, балет, симфоник ва камер асарларнинг юксак намуналарини яратган. Унинг ижоди рус романеи, халқ қўшиқлари ва романтизм даври оҳангларига асосланган ўзига хос мусиқа услуби билан ажралиб туради. Ч. мусиқаси ниҳоятда таъсирчанлиги, ажойиб оҳангдорлиги, ёрқин ифодавий воситалари, жушкин, ҳаяжонли куйларга бойлиги билан аҳамиятлидир. Ижодида ўта нозик руxjifl жараёнлар билан бирга кулами кенг — муҳаббат ва тақцир, ҳаёт ва улим, табиат каби мавзулар ўзининг юксак бадиий ифодасини топган. Ч. турли жанрларда бой ижодий мерос қолдириб, 10 опера, 3 балет, 6 симфония, симфоник фантазия, увертюра ва сюиталар, 3 фортепиано ва 1 скрипка концертлари, диний мавзудаги хор асарлари, шунингдек, фортепиано, скрипка учун пьесалар ҳамда вокал мусиқанинг етук намуналарини яратган. Айниқса, 4—6 симфониялари (1877—1893), «Франческа да Римини» (1876) ва «Ромео ва Жульегта» (1869) симфоник увертюра—фантазиялар, «Итальянча капричио» (1880), скрипка (1878) ва 1фортепиано (1875) концертлари, «Евгений Онегин» (1878), «Қарға моткаси» (1890), «Иоланта» (1891) опералари, «Оққуш кўли» (1876), «Уйқудаги гўзал» (1889), «Шчелкунчик» (1892) балетлари жаҳон симфонизма чўққилари ҳисобланади. Гармониядан рус тилида биринчи дарелик («Гармонияни амалий ўрганиш бўйича қўлланма», 1872) муаллифи. Ч.нинг барча асарлари туда нашр этилган (Полное собрание сочинений, т. 1—63, М., 1940—90). Воткинск ш.да мемориал музейи (1894 й.дан) ва Клин (1940) ш.да Ч. уймузейи бор. Москва консерваторияси, 1958 й.дан Москвада ўтказиладиган мусиқа ижрочилари халқаро танлови ва б. га Ч. номи берилган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.