Çeçeniston

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72–74-b. — ziyouz.com

Çeçeniston ÇEÇENISTON, Çeçeniston Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Mayd. taxminan 15 ming km2 (Ç. bilan Inguşiya örtasidagi çegara demarkatsiya qilinmagan). Aholisi 1 mln. 100,3 ming kişi (2002). Poytaxti — Grozniy ş. Ma'muriy jihatdan 16 tuman va 5 şaharga bölinadi.

Davlat tuzumi. Ç. — respublika. Davlat boşliği — prezident. Amaldagi Konstitutsiyasi 2003 y.da qabul kilingan. Konstitutsiyada nazarda tutilgan hokimiyatning qonun çiqaruvçi va vakillik organlarini şakllantiriş jarayoni ketmoqda.

Tabiati. Ç. Katta Kavkaz toğlari (Ç.ning eng baland joyi Tebulosmta toği, 4493 m)ning şim. yon bağri va unga tutaşgan Çeçen tekisligi hamda TerekKuma pasttekisligida joylaşgan. Neft, gaz, quriliş materiallari konlari bor. Ikdimi kontinental. Yanv. ning örta trasi TerekKuma pasttekisligida —3°, toğlarda —12° gaça, iyudda 25° va 21°. Örtaça yillik yoğin 300—1000 mm. Yirik daryolari — Terek, Sunja. Tuproqlari tekisliklarda, asosan, ötloqi, kaştan va oç kaştan, qirlarda karbonatli kora, dare vodiylarida allyuvial, toğlarda toğörmon va toğötloqi tuproqlar. TerekKuma pasttekisligida şuvoq va şöra ösimliklar, Çeçen tekisligida daşt va örmonli daşt ösimliklari ösadi. 2200 m gaça bölgan balandlikdagi toğlarda keng bargli örmonlar, undan yuqorida subalp va alp ötloqlari mavjud. Ç.da kemiruvçi va sudralib yuruvçi hayvonlar köp; quşlardan yovvoyi ördak, ğoz, tuvaloq, Kavkaz qirğovuli bor. Toğlarda qönğir ayiq, tönğiz, kiyik, böri, örmon muşugi, suvsar yaşaydi.

Aholisi. Asosiy aholisi çeçenlar. Inguş, rus va b. xalqlar ham yaşaydi. Şahar aholisi 34,5%. Respublikaning davlat tili — çeçen va rus tili. Dindorlar islom dinining sunna mazhabida.

Tarixi. Çeçenlar 7-a.da birinçi bor tilga olingan. Örta asr boşlarida Ç. hududining köp qismi Alaniya davlati tarkibida bölgan. 19-a.da Ç. aholisi toğli xalqlarning rus qöşinlariga qarşi qurolli kuraşida qatnaşgan. Toğlilar mağlubiyatidan söng (1859), Ç. Rossiya tarkibiga qöşib olingan. 1921 y.dan RSFSR tarkibidagi Toğli muxtor respublikaga kiritilgan. 1922 y. noyab.da Ç. Muxtor viloyati tuzilgan. 1934 y.dan ÇeçenInguşiya muxtor viloyati tarkibida. 1936 y. viloyat muxtor respublikaga aylantirilgan. 1942 y. Ç.ning bir qismi nemislar tomonidan bosib olingan. 1943 y. ozod etilgan. 1944 y. ÇeçenInguşiya tugatilib, aholisi 2-jahon uruşida bosqinçilarga yon bosdi, degan tuhmat bilan zörlab Örta Osiyo va Qozoğistonga deportatsiya qilingan. 1957 y. muxtor respublika tiklangan. 1991 y. ÇeçenInguşiya muxtor respublikasi ÇeçenInguşiya Respublikasi deb nomlandi. 1992 y. Rossiya Federatsiyasi tarkibida Inguşiya va Ç. Respublikalari tuzildi. 1991 y. sent. da çeçen xalqining umummilliy kongressi Ç. Respublikasining davlat suverenitetini e'lon qildi. 1992 y. prezident lavozimi ta'sis etildi. Bular Rossiya Federatsiyasi tomonidan tan olinmadi. J. Dudayev rejimi siyosati Ç.da keskin ijtimoiysiyosiy inqirozga, Rossiya Federatsiyasi konstitutsiyasini qöpol ravişda buzişga olib keldi. 1994 y. dek. — 1996 y. avg.da qurollangan çeçen otryadlari bilan konstitutsion tartib örnatiş uçun Ç.ga kiritilgan federal qöşinlar örtasida harbiy harakatlar bölib ötdi. 1999 y. avg.da çeçen jangarilarining Doğistonga qilgan yurişidan söng federal qöşinlar Ç. hududida antiterroristik harakatlarni boşladilar.

Xöjaligi. Sanoatining asosiy tarmoklari — neft kazib oliş, neftni qayta işlaş, neft kimyosi, maşinasozlik, oziq-ovqat, örmon va yoğoçsozlik, yengil sanoat; quriliş materiallari işlab çiqariladi (sement va b.). Hunarmandçilik rivojlangan (yoğoç, toş öymakorligi, metallga badiiy işlov beriş, kaştaçilik, gilam töqiş). Q.x.da buğdoy, şoli, kungaboqar, qand lavlagi yetiştiriladi. Boğdorçilik, tokçilik va sabzavotçilik bilan ham şuğullaniladi. Çorvaçiligida qoramol, köy (asosan, mayin tolali jun beradigan qöylar) boqiladi.

Adabiyoti. Çeçen adabiyotining asosçisi S. Baduyev (1904—43) çeçen tilidagi birinçi bosma badiiy asar («Oçlik» qissasi, 1925), çeçen tili dagi birinçi roman («Petimat», 1930) va pyesalar («Otalar udumi», 1929; «Qizil qal'a», 1930) muallifidir. Ş. Aysxonov (1907 — 37) pyesa («Kuraş», 1932) va hikoyalar, N. Muzayev pyesa («Davrimiz nihollari», 1934) va doston («Örmon yalangligi», 1933) yaratdi. 30-y.larning boşlarida M. Mamakayev (1910—73)ning dastlabki şe'rlari, X. Oşayev (1898—1977)ning oçerk va pyesalari, S. Arsanov (1889— 1968)ning «Ikki avlod» tarixiy romani (1930) paydo böldi. 40-y.larda A. Mamakayev (1918—59)ning vatanparvarlik ruhidagi pyesalari, N. Muzayevning şe'rlar töplami, M. Sulayevning dostoni naşr etildi. 50-y.larda Olmaota ş.da «Döstlik» nomi bilan çeçen yozuvçilari asarlari töplami çiqdi. S. Arsanovning tarixiyinqilobiy mavzudagi «Döstlik şarofati» (1968) romani çeçen nasrining yutuği böldi. A. Mamakayev, M. Mamakayev, N. Muzayev, R. Axmatova va b.ning şe'riy töplamlari naşr etildi.

60—70-y.larda şe'riyat badiiy jihatdan ança yuksaldi, nasrda oçerk, doston, roman janrlarida muhim asarlar yaratildi. Bolalar adabiyotida U. Gaysultonov, X. Edilov, M. Musayev samarali ijod qildilar. Çeçen dramaturgiyasida ham turli mavzularda pyesalar yaratildi. Jumladan, X. Oşayev, A. Hamidov fuqarolar uruşi, N. Muzayev, M. Musayev qişloq hayoti, M. Musayev, A. Hamidov 2-jahon uruşi mavzularida asarlar yaratdilar.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧЕЧЕНИСТОН, Чеченистон Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Майд. тахминан 15 минг км2 (Ч. билан Ингушия ўртасидаги чегара демаркация қилинмаган). Аҳолиси 1 млн. 100,3 минг киши (2002). Пойтахти — Грозный ш. Маъмурий жиҳатдан 16 туман ва 5 шаҳарга бўлинади.

Давлат тузуми. Ч. — республика. Давлат бошлиғи — президент. Амалдаги Конституцияси 2003 й.да қабул килинган. Конституцияда назарда тутилган ҳокимиятнинг қонун чиқарувчи ва вакиллик органларини шакллантириш жараёни кетмоқда.

Табиати. Ч. Катта Кавказ тоғлари (Ч.нинг энг баланд жойи Тебулосмта тоғи, 4493 м)нинг шим. ён бағри ва унга туташган Чечен текислиги ҳамда ТерекКума пасттекислигида жойлашган. Нефть, газ, қурилиш материаллари конлари бор. Икдими континентал. Янв. нинг ўрта траси ТерекКума пасттекислигида —3°, тоғларда —12° гача, июдда 25° ва 21°. Ўртача йиллик ёғин 300—1000 мм. Йирик дарёлари — Терек, Сунжа. Тупроқлари текисликларда, асосан, ўтлоқи, каштан ва оч каштан, қирларда карбонатли кора, даре водийларида аллювиал, тоғларда тоғўрмон ва тоғўтлоқи тупроқлар. ТерекКума пасттекислигида шувоқ ва шўра ўсимликлар, Чечен текислигида дашт ва ўрмонли дашт ўсимликлари ўсади. 2200 м гача бўлган баландликдаги тоғларда кенг баргли ўрмонлар, ундан юқорида субальп ва альп ўтлоқлари мавжуд. Ч.да кемирувчи ва судралиб юрувчи ҳайвонлар кўп; қушлардан ёввойи ўрдак, ғоз, тувалоқ, Кавказ қирғовули бор. Тоғларда қўнғир айиқ, тўнғиз, кийик, бўри, ўрмон мушуги, сувсар яшайди.

Аҳолиси. Асосий аҳолиси чеченлар. Ингуш, рус ва б. халқлар ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 34,5%. Республиканинг давлат тили — чечен ва рус тили. Диндорлар ислом динининг сунна мазҳабида.

Тарихи. Чеченлар 7-а.да биринчи бор тилга олинган. Ўрта аср бошларида Ч. ҳудудининг кўп қисми Алания давлати таркибида бўлган. 19-а.да Ч. аҳолиси тоғли халқларнинг рус қўшинларига қарши қуролли курашида қатнашган. Тоғлилар мағлубиятидан сўнг (1859), Ч. Россия таркибига қўшиб олинган. 1921 й.дан РСФСР таркибидаги Тоғли мухтор республикага киритилган. 1922 й. нояб.да Ч. Мухтор вилояти тузилган. 1934 й.дан ЧеченИнгушия мухтор вилояти таркибида. 1936 й. вилоят мухтор республикага айлантирилган. 1942 й. Ч.нинг бир қисми немислар томонидан босиб олинган. 1943 й. озод этилган. 1944 й. ЧеченИнгушия тугатилиб, аҳолиси 2-жаҳон урушида босқинчиларга ён босди, деган туҳмат билан зўрлаб Ўрта Осиё ва Қозоғистонга депортация қилинган. 1957 й. мухтор республика тикланган. 1991 й. ЧеченИнгушия мухтор республикаси ЧеченИнгушия Республикаси деб номланди. 1992 й. Россия Федерацияси таркибида Ингушия ва Ч. Республикалари тузилди. 1991 й. сент. да чечен халқининг умуммиллий конгресси Ч. Республикасининг давлат суверенитетини эълон қилди. 1992 й. президент лавозими таъсис этилди. Булар Россия Федерацияси томонидан тан олинмади. Ж. Дудаев режими сиёсати Ч.да кескин ижтимоийсиёсий инқирозга, Россия Федерацияси конституциясини қўпол равишда бузишга олиб келди. 1994 й. дек. — 1996 й. авг.да қуролланган чечен отрядлари билан конституцион тартиб ўрнатиш учун Ч.га киритилган федерал қўшинлар ўртасида ҳарбий ҳаракатлар бўлиб ўтди. 1999 й. авг.да чечен жангариларининг Доғистонга қилган юришидан сўнг федерал қўшинлар Ч. ҳудудида антитеррористик ҳаракатларни бошладилар.

Хўжалиги. Саноатининг асосий тармоклари — нефть казиб олиш, нефтни қайта ишлаш, нефть кимёси, машинасозлик, озиқ-овқат, ўрмон ва ёғочсозлик, енгил саноат; қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади (цемент ва б.). Ҳунармандчилик ривожланган (ёғоч, тош ўймакорлиги, металлга бадиий ишлов бериш, каштачилик, гилам тўқиш). Қ.х.да буғдой, шоли, кунгабоқар, қанд лавлаги етиштирилади. Боғдорчилик, токчилик ва сабзавотчилик билан ҳам шуғулланилади. Чорвачилигида қорамол, кўй (асосан, майин толали жун берадиган қўйлар) боқилади.

Адабиёти. Чечен адабиётининг асосчиси С. Бадуев (1904—43) чечен тилидаги биринчи босма бадиий асар («Очлик» қиссаси, 1925), чечен тили даги биринчи роман («Петимат», 1930) ва пьесалар («Оталар удуми», 1929; «Қизил қалъа», 1930) муаллифидир. Ш. Айсхонов (1907 — 37) пьеса («Кураш», 1932) ва ҳикоялар, Н. Музаев пьеса («Давримиз ниҳоллари», 1934) ва достон («Ўрмон яланглиги», 1933) яратди. 30-й.ларнинг бошларида М. Мамакаев (1910—73)нинг дастлабки шеърлари, X. Ошаев (1898—1977)нинг очерк ва пьесалари, С. Арсанов (1889— 1968)нинг «Икки авлод» тарихий романи (1930) пайдо бўлди. 40-й.ларда А. Мамакаев (1918—59)нинг ватанпарварлик руҳидаги пьесалари, Н. Музаевнинг шеърлар тўплами, М. Сулаевнинг достони нашр этилди. 50-й.ларда Олмаота ш.да «Дўстлик» номи билан чечен ёзувчилари асарлари тўплами чиқди. С. Арсановнинг тарихийинқилобий мавзудаги «Дўстлик шарофати» (1968) романи чечен насрининг ютуғи бўлди. А. Мамакаев, М. Мамакаев, Н. Музаев, Р. Ахматова ва б.нинг шеърий тўпламлари нашр этилди.

60—70-й.ларда шеърият бадиий жиҳатдан анча юксалди, насрда очерк, достон, роман жанрларида муҳим асарлар яратилди. Болалар адабиётида У. Гайсултонов, X. Эдилов, М. Мусаев самарали ижод қилдилар. Чечен драматургиясида ҳам турли мавзуларда пьесалар яратилди. Жумладан, X. Ошаев, А. Ҳамидов фуқаролар уруши, Н. Музаев, М. Мусаев қишлоқ ҳаёти, М. Мусаев, А. Ҳамидов 2-жаҳон уруши мавзуларида асарлар яратдилар.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.