Çegara qatlam
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 41-b. — ziyouz.com
Çegara qatlam — suyri jismlarning sirti yaqinida, kanal devorlarida yoki suyuqlikning xar xil tezlikli, trali, yo bölmasa, turliça kimyoviy tarkibli ikki oqimning böliniş çegarasida suyukdik yoki gazning oqiş sohasi. Ç.q. nazariyasini 1904 y.da L. Prandtl' yaratgan. Oqiş rejimi suyuqlik yoki gazning qalinligi, taşki muhitning qandayligi, suyuqlik (yoki gaz) tegib turgan yuzaning sillikligiga boğliq. Ç. q.da yopişqoqlik kuçi hisobga olinadi. Nisbiy tezlikka ega bölgan ikki oqimning qöşilişi natijasida ham Ç.q. hosil böladi va u erkin qatlam deb ataladi. Ç.q.da oqimning laminar (tekis) va turbulent (uyurmali) rejimi yuz berişi mumkin. Laminar Ç.q. qalinligi turbulent Ç.q. uçun esa formula orqali aniqlanadi.
Ç.q.da muhit zarralari tormozlanadi, ma'lum vaqtdan keyin ularning kinetik energiyasi hosil bölgan bosimni yengiş uçun yetarli bölmay qoladi, bu vaqtda Ç.q.da teskari o qi m hosil böladi. Suyuqlik zarralari dastlab jism yuzasiga parallel harakat qiladi, teskari okim hosil bölişi bilan jism yuzasidan uzoqdaşadi. Bu hodisani Ç.q.ning ajralişi deyiladi. Ç.q.da ajraliş kança oddin röy bersa, jismning quyruq qismida bosim şunça kam böladi. Ç.q. ajralişi bilan Ç.qdan taşkarida suyuklik (gaz) okimi tubdan özgaradi. Bu, öz navbatida, jismga, mas, samolyot qanotiga qarşilik kuçini köpaytirib, kötariş kuçini kamaytiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЕГАРА ҚАТЛАМ — суйри жисмларнинг сирти яқинида, канал деворларида ёки суюқликнинг хар хил тезликли, трали, ё бўлмаса, турлича кимёвий таркибли икки оқимнинг бўлиниш чегарасида суюкдик ёки газнинг оқиш соҳаси. Ч.қ. назариясини 1904 й.да Л. Прандтлъ яратган. Оқиш режими суюқлик ёки газнинг қалинлиги, ташки муҳитнинг қандайлиги, суюқлик (ёки газ) тегиб турган юзанинг силликлигига боғлиқ. Ч. қ.да ёпишқоқлик кучи ҳисобга олинади. Нисбий тезликка эга бўлган икки оқимнинг қўшилиши натижасида ҳам Ч.қ. ҳосил бўлади ва у эркин қатлам деб аталади. Ч.қ.да оқимнинг ламинар (текис) ва турбулент (уюрмали) режими юз бериши мумкин. Ламинар Ч.қ. қалинлиги турбулент Ч.қ. учун эса формула орқали аниқланади.
Ч.қ.да муҳит зарралари тормозланади, маълум вақтдан кейин уларнинг кинетик энергияси ҳосил бўлган босимни енгиш учун етарли бўлмай қолади, бу вақтда Ч.қ.да тескари о қи м ҳосил бўлади. Суюқлик зарралари дастлаб жисм юзасига параллел ҳаракат қилади, тескари оким ҳосил бўлиши билан жисм юзасидан узоқдашади. Бу ҳодисани Ч.қ.нинг ажралиши дейилади. Ч.қ.да ажралиш канча оддин рўй берса, жисмнинг қуйруқ қисмида босим шунча кам бўлади. Ч.қ. ажралиши билан Ч.қдан ташкарида суюклик (газ) окими тубдан ўзгаради. Бу, ўз навбатида, жисмга, маc, самолёт қанотига қаршилик кучини кўпайтириб, кўтариш кучини камайтиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.