Çekiş

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 43–44-b. — ziyouz.com

Çekiş — ayrim tutovçi ösimlik mahsulotlari (tamaki, afyun va b.) tutunidan nafas oliş. Tamaki Ç. keng tarqalgan zararli odatlardan bölib, çekuvçi va uning atrofidagi odamlar soğliğiga yomon ta'sir etadi; yuraktomir, me'da, öpka kasalliklari rivojlanişiga olib keladi. Tamaki çekkan odam unga örganib, çekmasdan turolmaydigan bölib qoladi. Tamaki tarkibidagi nikotin odam organizmiga kuçli ta'sir etib, u markaziy va periferik nerv sistemasiga vaqtinça qözğatuvçi ta'sir körsatadi, arterial qon bosimini oşiradi, mayda tomirlarni toraytiradi; nafasni tezlaştiradi va h.k. Nikotin bilan birga tamaki tutunidagi yoniş mahsulotlari ham organizmni zaharlaydi. Tamaki tutunida kanserogen moddalar böladi. Tamaki tutunidan tiş emali şikastlanadi, kariyes, stomatit, gingivit kabi kasalliklar vujudga keladi, u bronxlar şilliq pardasiga ta'sir etib, surunkali bronxit va öpka emfizemasiga, keyinçalik tuzatib bölmaydigan xavfli ösmalar rivojlanişiga olib keladi.

Surunkasiga uzoq vakt çekiş kişining tez qarişiga sabab böladi. Töqimalarning kislorod bilan yomon ta'minlanişi, mayda tomirlarning torayişi çekuvçilarning taşqi körinişini özgartirib yuboradi (köz oki va teri sarğimtir tusga kiradi, sölğinlik paydo böladi). Nafas yöllari şilliq pardasidagi özgariş tovuşga ta'sir etadi (tovuş böğiqlaşadi, odam xirillab nafas oladi). Nikotin yoşlarga va keksalarga ança salbiy ta'sir körsatadi, çunki ularning nerv sistemasi nikotin ta'siriga öta sezuvçan böladi. Ç. homiladorlik davrida ayniqsa, zararlidir, bunda nikotin ona qoniga ötib, homilani zaharlaydi.

Ç. irsiyatni ham zaharlab, nimjon, nuqsonli farzandlar tuğilişiga olib kelişi mumkin.

Ç. öta zararli bölgani uçun keyingi paytlarda qator mamlakatlarda, jumladan, Özbekistonda ham Ç.ga qarşi qaratilgan bir qança tadbirlar amalga oşirilmoqda, tamaki mahsulotlarini reklama kiliş va uni bolalarga sotiş, jamoat joylarida va transportda çekiş taqiqlanadi va h.k. Köpçilik çekuvçilarning çekişni taşlagandan söng kişi xastalanib qolişi mumkin degan gapi asossiz, çunki zahardan özini tiygan kişi heç qaçon zarar körmagan.

Kişi har qança kaşanda bölsa ham Ç.dan qutuliş mumkin. Buning uçun unda mustahkam iroda va çekişni taşlaşga qat'iy qaror bölişi kerak. Ç.ni taşlagan kişida qandaydir noxuşlik, jizzakilik, uyqu buzilişi, ba'zan boş oğriği kabi holatlar kuzatiladi. Lekin bular keyinçalik barham topadi. Ç.ni taşlamoqçi bölganda vraçnarkologga uçraşiş va tegişli maslahatlar oliş lozim.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧЕКИШ — айрим тутовчи ўсимлик маҳсулотлари (тамаки, афъюн ва б.) тутунидан нафас олиш. Тамаки Ч. кенг тарқалган зарарли одатлардан бўлиб, чекувчи ва унинг атрофидаги одамлар соғлиғига ёмон таъсир этади; юрактомир, меъда, ўпка касалликлари ривожланишига олиб келади. Тамаки чеккан одам унга ўрганиб, чекмасдан туролмайдиган бўлиб қолади. Тамаки таркибидаги никотин одам организмига кучли таъсир этиб, у марказий ва периферик нерв системасига вақтинча қўзғатувчи таъсир кўрсатади, артериал қон босимини оширади, майда томирларни торайтиради; нафасни тезлаштиради ва ҳ.к. Никотин билан бирга тамаки тутунидаги ёниш маҳсулотлари ҳам организмни заҳарлайди. Тамаки тутунида канцероген моддалар бўлади. Тамаки тутунидан тиш эмали шикастланади, кариес, стоматит, гингивит каби касалликлар вужудга келади, у бронхлар шиллиқ пардасига таъсир этиб, сурункали бронхит ва ўпка эмфиземасига, кейинчалик тузатиб бўлмайдиган хавфли ўсмалар ривожланишига олиб келади.

Сурункасига узоқ вакт чекиш кишининг тез қаришига сабаб бўлади. Тўқималарнинг кислород билан ёмон таъминланиши, майда томирларнинг торайиши чекувчиларнинг ташқи кўринишини ўзгартириб юборади (кўз оки ва тери сарғимтир тусга киради, сўлғинлик пайдо бўлади). Нафас йўллари шиллиқ пардасидаги ўзгариш товушга таъсир этади (товуш бўғиқлашади, одам хириллаб нафас олади). Никотин ёшларга ва кексаларга анча салбий таъсир кўрсатади, чунки уларнинг нерв системаси никотин таъсирига ўта сезувчан бўлади. Ч. ҳомиладорлик даврида айниқса, зарарлидир, бунда никотин она қонига ўтиб, ҳомилани заҳарлайди.

Ч. ирсиятни ҳам заҳарлаб, нимжон, нуқсонли фарзандлар туғилишига олиб келиши мумкин.

Ч. ўта зарарли бўлгани учун кейинги пайтларда қатор мамлакатларда, жумладан, Ўзбекистонда ҳам Ч.га қарши қаратилган бир қанча тадбирлар амалга оширилмоқда, тамаки маҳсулотларини реклама килиш ва уни болаларга сотиш, жамоат жойларида ва транспортда чекиш тақиқланади ва ҳ.к. Кўпчилик чекувчиларнинг чекишни ташлагандан сўнг киши хасталаниб қолиши мумкин деган гапи асоссиз, чунки заҳардан ўзини тийган киши ҳеч қачон зарар кўрмаган.

Киши ҳар қанча кашанда бўлса ҳам Ч.дан қутулиш мумкин. Бунинг учун унда мустаҳкам ирода ва чекишни ташлашга қатъий қарор бўлиши керак. Ч.ни ташлаган кишида қандайдир нохушлик, жиззакилик, уйқу бузилиши, баъзан бош оғриғи каби ҳолатлар кузатилади. Лекин булар кейинчалик барҳам топади. Ч.ни ташламоқчи бўлганда врачнаркологга учрашиш ва тегишли маслаҳатлар олиш лозим.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.