Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Çerenkov-Vavilov nurlanişi

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 51-b. — ziyouz.com

    Çerenkov-Vavilov nurlanişi ÇERENKOV-VAVILOV NURLANIŞI, Çerenkov—Vavilov effekti — tez harakatlanuvçi zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar, mezonlar va b.) biror moddadan ötganda sodir böladigan yoruğlik nurlanişi. SM.Vavilov taşabbusi bilan P.A.Çerenkov radiyning unurlari ta'sirida toza suyuklikning yoruğlanişini kuzatayotib kaşf etgan (1934). Bu hodisani 1937 y.da N.Ye.Tamm va I.M.Frank nazariy tomondan tuşuntirib berganlar. Ziçligi katta moddadagi elektronlarning nurlaniş sodir qilişi uçun bir neça yuz ming eV protonlar şunday tezlikka erişişi uçun 10 mln. eV energiya kerak böladi (çunki protonning massasi elektronnikidan ança oğir).

    Ç.—V.n.ning öziga xos xususiyati uning yönalganligi: yoruğlik har tomonga nurlanmay, balki zarraning harakat trayektoriyasi bilan ötkir burçak hosil qiladigan yönalişda nurlanadi. Nurlaniş burçagi v kuyidagi munosabatga böysunadi:

    Burçak v ni topib, zarra tezligini aniklaş mumkin. Ç.—V.n. tez zarra (elektron, proton, mezon)larning tezligini ölçaş va harakat yönalişini aniklaşda qöllanadi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЧЕРЕНКОВ-ВАВИЛОВ НУРЛАНИШИ, Черенков—Вавилов эффекти — тез ҳаракатланувчи зарядланган зарралар (электронлар, протонлар, мезонлар ва б.) бирор моддадан ўтганда содир бўладиган ёруғлик нурланиши. СМ.Вавилов ташаббуси билан П.А.Черенков радийнинг унурлари таъсирида тоза суюкликнинг ёруғланишини кузатаётиб кашф этган (1934). Бу ҳодисани 1937 й.да Н.Е.Тамм ва И.М.Франк назарий томондан тушунтириб берганлар. Зичлиги катта моддадаги электронларнинг нурланиш содир қилиши учун бир неча юз минг эВ протонлар шундай тезликка эришиши учун 10 млн. эВ энергия керак бўлади (чунки протоннинг массаси электронникидан анча оғир).

    Ч.—В.н.нинг ўзига хос хусусияти унинг йўналганлиги: ёруғлик ҳар томонга нурланмай, балки зарранинг ҳаракат траекторияси билан ўткир бурчак ҳосил қиладиган йўналишда нурланади. Нурланиш бурчаги в куйидаги муносабатга бўйсунади:

    Бурчак в ни топиб, зарра тезлигини аниклаш мумкин. Ч.—В.н. тез зарра (электрон, протон, мезон)ларнинг тезлигини ўлчаш ва ҳаракат йўналишини аниклашда қўлланади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.