Çernişevskiy Nikolay Gavriloviç
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–56-b. — ziyouz.com
Çernişevskiy Nikolay Gavriloviç [1828.12.24 (7) Saratov 1889.17(29).10] — rus publitsisti, adabiy tanqidçi va jamoat arbobi. Peterburg universitetining tarixfilol. bölimini (1846—50) tugatgan. Rus jamiyatida ilk demokratik harakat va inqilobiy vaziyat uçqun olgan 1859—61 y.larda «Sovremennik» jur. «dehqonlar demokratiyasi»ning minbariga aylangan. Şu jarayonga boşçilik qilgan hamda inqilobiy ruhdagi varaqalarni tayyorlaş va tarqatişda iştirok etgan Ç. rus muhojirlari bilan aloqada ayblanib, 1862 y. 7 iyulda hibsga olinadi. Ç. Petropavlovsk qal'asida özining maşhur «Nima qilmoq kerak?» (1863) romanini yozadi. Ç.ni 7 yil muddatli katorga işlariga yuboriş haqidagi hukm e'lon qilinib, oçiq maydonda «fuqarolik jazosi» ötkazilgaç (1864 y. 19 may), u jandarmlar hamrohligida Sibirga yuborilgan. 20 y.dan ziyod umrini qamoq, katorga va surgunda ötkazib, 1883 y.da Astraxonda yaşaş şarti bilan ozod etilgan.
Ç.ning asosiy faoliyati dehqonlar inqilobi yordami bilan Rossiyani yangi taraqqiyot bosqiçiga olib çiqişga qaratilgan. U Yevropadagi inqilobiy harakatlardan saboq çiqargan holda agrar Rossiyaning kelajagini dehqonlar inqilobining röy berişi va şu inqilobning bölajak samaralarida körgan. Ç. Rossiyadagi mavjud siyosiy tuzumni dehqonlar inqilobi yordamida özgartiriş ğoyasini olğa suriş bilan birga Yevropada şakllanib borayotgan kapitalizmni ham qabul qilmagan. Ç. Rossiyada kapitalizm bosqiçini keçirmay turib, yangi, taraqqiy etgan va demokratik meyorlar ustuvorlik qilgan jamiyatni barpo etiş mumkin, deb hisoblagan. Şuning uçun ham şöro davri faylasuflari Ç.ning siyosiyijtimoiy qaraşlarini utopik sotsializm ta'limotining körinişlaridan biri sifatida baholab kelganlar.
Ç.ning asosiy adabiyestetik qaraşlariga köra, «san'at — san'at uçun» nazariyasi zararli; ğoyaviylik, xalqçillik va haqqoniylik adabiyotning ustuvor tamoyillaridir. Ç. ning adabiytanqidiy va estetik qaraşlari, birinçi navbatda, öz davri uçun, rus adabiyoti va san'ati uçun muhim ahamiyatga ega bölgan.
Ç.ning adabiy merosida «Nima qilmoq kerak?» (1862—63) romanidan taşqari, Sibirda yozilgan «Muqaddima» («Prolog», 1867— 69) romani, «Bir kiz tarixi», «Barbarussaning avlodi», «Yoğdu jilolari» singari hikoyalar, «Yeçimsiz drama», «Olijanob er», «Bötqa tayyorlovçi pazanda» kabi pyesalar bor. Bu asarlar ora
sida «Muqaddima» va, ayniqsa, «Nima qilmoq kerak?» romanlari alohida mavqega ega. Ç. «Nima qilmoq kerak?» romani asosida eski hayotni yomon körgan, eskiça yaşaşni xoxlamagan, öz vatanining gözal ertangi kunini yaqinlaştirişni istagan kişilar nima qilişlari lozim, degan savolga javob berişga uringan. Ç.ning «Muqaddima» romani ham jamiyatni qayta quriş muammosiga bağişlangan bölib, unda ham rus adabiyotidagi «yangi kişilar» obrazi yaratilgan.
As.;Tanlangan adabiytanqidiy maqolalar, T., 1956; Nima qilmoqkerak? T., 1968; Soçineniya, t. 1—5, M., 1974.
Ad.Pokusayev Ye.I., N.G.Çernişevskiy, M., 1976; Lanşikov A., N.G.Çernişevskiy, M., 1982; N.G.Çernişevskiy v vospominaniyax sovremennikov, M., 1982.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЕРНИШЕВСКИЙ Николай Гаврилович [1828.12.24 (7) Саратов 1889.17(29).10] — рус публицисти, адабий танқидчи ва жамоат арбоби. Петербург университетининг тарихфилол. бўлимини (1846—50) тугатган. Рус жамиятида илк демократик ҳаракат ва инқилобий вазият учқун олган 1859—61 й.ларда «Современник» жур. «деҳқонлар демократияси»нинг минбарига айланган. Шу жараёнга бошчилик қилган ҳамда инқилобий руҳдаги варақаларни тайёрлаш ва тарқатишда иштирок этган Ч. рус муҳожирлари билан алоқада айбланиб, 1862 й. 7 июлда ҳибсга олинади. Ч. Петропавловск қалъасида ўзининг машҳур «Нима қилмоқ керак?» (1863) романини ёзади. Ч.ни 7 йил муддатли каторга ишларига юбориш ҳақидаги ҳукм эълон қилиниб, очиқ майдонда «фуқаролик жазоси» ўтказилгач (1864 й. 19 май), у жандармлар ҳамроҳлигида Сибирга юборилган. 20 й.дан зиёд умрини қамоқ, каторга ва сургунда ўтказиб, 1883 й.да Астрахонда яшаш шарти билан озод этилган.
Ч.нинг асосий фаолияти деҳқонлар инқилоби ёрдами билан Россияни янги тараққиёт босқичига олиб чиқишга қаратилган. У Европадаги инқилобий ҳаракатлардан сабоқ чиқарган ҳолда аграр Россиянинг келажагини деҳқонлар инқилобининг рўй бериши ва шу инқилобнинг бўлажак самараларида кўрган. Ч. Россиядаги мавжуд сиёсий тузумни деҳқонлар инқилоби ёрдамида ўзгартириш ғоясини олға суриш билан бирга Европада шаклланиб бораётган капитализмни ҳам қабул қилмаган. Ч. Россияда капитализм босқичини кечирмай туриб, янги, тараққий этган ва демократик меъёрлар устуворлик қилган жамиятни барпо этиш мумкин, деб ҳисоблаган. Шунинг учун ҳам шўро даври файласуфлари Ч.нинг сиёсийижтимоий қарашларини утопик социализм таълимотининг кўринишларидан бири сифатида баҳолаб келганлар.
Ч.нинг асосий адабийэстетик қарашларига кўра, «санъат — санъат учун» назарияси зарарли; ғоявийлик, халқчиллик ва ҳаққонийлик адабиётнинг устувор тамойилларидир. Ч. нинг адабийтанқидий ва эстетик қарашлари, биринчи навбатда, ўз даври учун, рус адабиёти ва санъати учун муҳим аҳамиятга эга бўлган.
Ч.нинг адабий меросида «Нима қилмоқ керак?» (1862—63) романидан ташқари, Сибирда ёзилган «Муқаддима» («Пролог», 1867— 69) романи, «Бир киз тарихи», «Барбаруссанинг авлоди», «Ёғду жилолари» сингари ҳикоялар, «Ечимсиз драма», «Олижаноб эр», «Бўтқа тайёрловчи пазанда» каби пьесалар бор. Бу асарлар ора
сида «Муқаддима» ва, айниқса, «Нима қилмоқ керак?» романлари алоҳида мавқега эга. Ч. «Нима қилмоқ керак?» романи асосида эски ҳаётни ёмон кўрган, эскича яшашни хохламаган, ўз ватанининг гўзал эртанги кунини яқинлаштиришни истаган кишилар нима қилишлари лозим, деган саволга жавоб беришга уринган. Ч.нинг «Муқаддима» романи ҳам жамиятни қайта қуриш муаммосига бағишланган бўлиб, унда ҳам рус адабиётидаги «янги кишилар» образи яратилган.
Ас.;Танланган адабийтанқидий мақолалар, Т., 1956; Нима қилмоқкерак? Т., 1968; Сочинения, т. 1—5, М., 1974.
Ад.Покусаев Е.И., Н.Г.Чернышевский, М., 1976; Ланщиков А., Н.Г.Чернишевский, М., 1982; Н.Г.Чернышевский в воспоминаниях современников, М., 1982.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.