Çerskiy tizmasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61–62-b. — ziyouz.com
Çerskiy tizmasi (Çerskiy toğ zanjiri) — RFning şim.şarqidagi toğlar (Saxa Respublikasi va Magadan viloyati). Şim.ğarbdan şarqjan.şarqqa 1600 km çözilgan. Ç.t.ning ğarbiy qismida Xadaranya tizmasi (eng baland joyi 2185 m), TasXayaxtax (2356 m), Çemalginskiy (2547 m), Kurunda (1919 m), Dogdo (2272 m), Çibagalaxskiy (2449 m), Borong (2681 m), Silyapskiy (2703 m) tizmalari joylaşgan; Indigirka daryosi havzasi va Kolimaning boş tomonida UlaxanÇistay tizmasi (eng baland joyi Ğalaba toği — 3147 m) va Çerge tizmasi (2332 m) bor.
Ç.t. mezozoy burmalanişida hosil bölgan va paleozoyning kuçli dislokatsiyaga uçragan va metamorfozlaşgan karbonat jinslaridan, çekkalari esa dengiz va quruqlik yotqiziqlaridan tuzilgan, köpgina joylarda bu jinslarni qalin granit intruziyalari va b. magmatik nordon jinslar yorib çiqqan. Ç.t. örtaça balandlikdagi toğlardir. Umumiy mayd. 157 km2ga yakin bölgan 350 dan ziyod muzlik bor.
Iqlimi qattiq sovuq, keskin kontinental. Yanv.ning örtaça trasi — 34°dan — 40°gaça (pastliklarda — 55°, —60°). Yozi qisqa va salqin. Iyulning örtaça trasi 3°dan (baland toğlarda) 12°—13° gaça. Yillik yoğin 300 dan 600—700 mm gaça. Töngib yotgan yerlar bor. Dare vodiysida terak, şim. yon bağrida tiloğoç ösadi. Hududining köp qismi baland toğ mintaqasi ösimliklari bilan qoplangan; çöqqilari sovuq toşloq toğ çölidan iborat. Foydali qazilmalardan oltin, qalay, toşkömir konlari bor. Ç.t.rus geologi va geografi, Şarqiy Sibirning tadqiqotçisi I.D. Çerskiy nomi bilan atalgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЕРСКИЙ ТИЗМАСИ (Черский тоғ занжири) — РФнинг шим.шарқидаги тоғлар (Саха Республикаси ва Магадан вилояти). Шим.ғарбдан шарқжан.шарққа 1600 км чўзилган. Ч.т.нинг ғарбий қисмида Хадаранья тизмаси (энг баланд жойи 2185 м), ТасХаяхтах (2356 м), Чемалгинский (2547 м), Курунда (1919 м), Догдо (2272 м), Чибагалахский (2449 м), Боронг (2681 м), Силяпский (2703 м) тизмалари жойлашган; Индигирка дарёси ҳавзаси ва Колиманинг бош томонида УлаханЧистай тизмаси (энг баланд жойи Ғалаба тоғи — 3147 м) ва Черге тизмаси (2332 м) бор.
Ч.т. мезозой бурмаланишида ҳосил бўлган ва палеозойнинг кучли дислокацияга учраган ва метаморфозлашган карбонат жинсларидан, чеккалари эса денгиз ва қуруқлик ётқизиқларидан тузилган, кўпгина жойларда бу жинсларни қалин гранит интрузиялари ва б. магматик нордон жинслар ёриб чиққан. Ч.т. ўртача баландликдаги тоғлардир. Умумий майд. 157 км2га якин бўлган 350 дан зиёд музлик бор.
Иқлими қаттиқ совуқ, кескин континентал. Янв.нинг ўртача траси — 34°дан — 40°гача (пастликларда — 55°, —60°). Ёзи қисқа ва салқин. Июлнинг ўртача траси 3°дан (баланд тоғларда) 12°—13° гача. Йиллик ёғин 300 дан 600—700 мм гача. Тўнгиб ётган ерлар бор. Даре водийсида терак, шим. ён бағрида тилоғоч ўсади. Ҳудудининг кўп қисми баланд тоғ минтақаси ўсимликлари билан қопланган; чўққилари совуқ тошлоқ тоғ чўлидан иборат. Фойдали қазилмалардан олтин, қалай, тошкўмир конлари бор. Ч.т.рус геологи ва географи, Шарқий Сибирнинг тадқиқотчиси И.Д. Черский номи билан аталган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.