Çexoslovakiya Markaziy Yevropadagi davlat. 1918 y. AvstriyaVengriya imperiyasining parçalanişi natijasida çex va slovak xalkdari yerlarida taşkil bölgan. 1938 y. okt.
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Çexoslovakiya Markaziy Yevropadagi davlat. 1918 y. AvstriyaVengriya imperiyasining parçalanişi natijasida çex va slovak xalkdari yerlarida taşkil bölgan. 1938 y. okt. ÇEXOSLOVAKIYA (Ceckoslovensko) Markaziy Yevropadagi davlat (1993 y.gaça mavjud bölgan). 1918 y. AvstriyaVengriya imperiyasining parçalanişi natijasida çex va slovak xalkdari yerlarida taşkil bölgan. 1938 y. okt. — 1939 y. martda Germaniya tomonidan bosib olingan. 1945 y. mayda Ç. hududi ozod etilgaç, yagona, mustaqil davlat sifatida qayta tiklandi; 1948 y. xalq demokratik respublikasi deb e'lon kilindi. Hokimiyat tepasida Çexoslovakiya KP turgan (1989 y.gaça). 1960— 1990 y. martda Ç. Sotsialistik Respublikasi (ÇSSR) deb ataldi. 1968 y.da avj olgan jamiyatni demokratik yangilaş jarayoni 1968 y. avg.da Varşava şartnomasi taşkiloti a'zolari bölgan 5 davlat (SSSR, Bolgariya, Vengriya, Germaniya Demokratik Respublikasi, Polşa) qöşinlari tomonidan barbod etildi. 1990 y.dan Ç. federativ davlat sifatida Çexiya va Slovakiya Federativ Respublikasi (ÇSFR) nomida böldi. 1992 y. noyab.da ÇSFR parlamenti 1993 y. 1 yanv.dan çexoslovak federatsiyasi tugatilganligi va u Çexiya hamda Slovakiya respublikalariga ajratilganligi töğrisida federal qonun qabul qildi. ÇEÇAK, çin çeçak — odam va hayvonlarning ötkir yuqumli kasalligi. Ötmişda yer yuzidagi barça mamlakatlarda keng tarqalgan bölib, u haqdagi dastlabki ma'lumotlar Kds. Misr va Xitoy qölyozmalarida uçraydi, keyinroq yunon va rimlik vraçlarning asarlarida qayd etilgan. Örta asrlarda Roziy «Çeçak va qizamiq haqida kitob» («Kitob aljudariy valhasba») nomli asar yaratib, tibbiyot tarixida birinçi marta Ç.ni ta'riflab berdi va Ç.ga qarşi emlaş kerak degan fikrga kelib, uni amadda qölladi. Ç.ning oldini oliş haqidagi fikrlar Ibn Sino asarlarida ham ilgari surilgan. 1796 y.ga kelib Yevropada ingliz vraçi E. Jenner çeçakka qarşi emlaşni taklif etganidan sönggina Ç. ança kamaydi.
Ç.ni filtrlanuvçi viruslar qözğatadi. Infeksiya manbai — bemor. Virus havo (çang, bemor aksirganda, yötalganda) va bemor buyumlari (kiyimkeçak va h.k.)dan ötadi. Kasallik ötkir boşlanadi. Gavda trasi birdan kötarilib, boş oğriydi, et uvişib köngil ayniydi va bel, dumğaza atrofida oğriq paydo böladi. Bemorning pulsi tezlaşib, tili quruqşaydi, karaşlanadi. Tomoq, burun, halqum şilliq qavatlari qizarib yalliğlanadi. Şu davrda ayrim bemorlarning qorin pasti, sonining içki tarafiga qizamiq yoki qizilça toşmasiga öxşaş toşmalar toşadi. 3—4 kundan söng bemorning ahvoli birmunça yaxşilanib, keyin yana oğirlaşadi. Bu davrda peşona, soç, yuz, qöl panjasida haqiqiy Ç. toşmasi — mayda doğga öxşaş toşmalar paydo böladi, ertasiga ular qizğiş tugunçalar (papula)ga aylanib, butun badanga tarqaladi. Keyin tugunçalardan pufakçalar (vezikula) hosil böladi va yiring boylaydi. Kasallikning 10—13kuni yiringli toşmalar qurib, qoraqögir böladi. 18—20kuni ular tuşa boşlaydi va örni çandiqlana boradi, bemorning ahvoli birmunça yaxşilanadi. Oğir keçadigan aralaş Ç.da toşmalar birbiriga qöşilib ketadi. Gemorragik Ç. («qora Ç.» yoki Ç. purpurasi) da töqima va a'zolarga qon quyiladi. Ç.ning toşma toşmaydigan, isitmasiz keçadigan şakllari farq qilinadi.
Ç.ning oddini oliş uçun bemor Ç.ga qarşi emlanadi va b. çoratadbirlar köriladi. 1980 y. Jahon Soğliqni Saqlaş assambleyasining 33 sessiyasida yer yuzida çin çeçak butkul tugatilganligi rasmiy ravişda e'lon qilindi.
Çorva mollarida Ç. zaharlaniş, isitma va teriga toşmalar toşişi bilan keçadi. Ç. qözğatuvçisi Poxviridae oilasiga mansub 7 turkum viruslari. Har bir hayvon turida Ç.ni qözğatadigan öziga xos viruslari bor. Mas, qöy Ç.da köz, burun zararlanadi, sigir Ç.da soğim kamayadi, yelinda va tananing boşqa qismlarida toşmalar paydo böladi, quşlarda teri va içki a'zolar zararlanadi. Kasal bölib tuzalgan hayvonlarda turğun immunitet hosil böladi. Kasallik kasal hayvon bilan soğlom hayvon bir joyda sakdanganda, virus bilan zararlangan ozuqa, suv va b. orqali yuqadi. Viruslar atrof muxitda bir neça oygaça saqlanadi. Qiş oylarida yoş xamda nimjon ösgan çorva mollari köproq va oğirroq kasallanadi; ularning maxsuldorligi pasayadi, terisi yoriladi, ayrim hayvonlar nobud böladi. Taşhis klinikepizootologik va epidemiologik ma'lumotlar, lab. tekşiruvlari natijalari asosida qöyiladi.
Davolaş: gammaglobulinlar, antibiotiklar, malham dorilar, glitserin yoki antiseptik vositalarni qöllaş.
Oldini oliş: umumiy sanitariyaveterinariya qoidalariga rioya qiliş; hayvonlarda emlaş yöli bilan immunitet hosil qiliş; kasallikka çalingan mollarni alohida saqlaş va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЕХОСЛОВАКИЯ (Ceckoslovensko) Марказий Европадаги давлат (1993 й.гача мавжуд бўлган). 1918 й. АвстрияВенгрия империясининг парчаланиши натижасида чех ва словак халкдари ерларида ташкил бўлган. 1938 й. окт. — 1939 й. мартда Германия томонидан босиб олинган. 1945 й. майда Ч. ҳудуди озод этилгач, ягона, мустақил давлат сифатида қайта тикланди; 1948 й. халқ демократик республикаси деб эълон килинди. Ҳокимият тепасида Чехословакия КП турган (1989 й.гача). 1960— 1990 й. мартда Ч. Социалистик Республикаси (ЧССР) деб аталди. 1968 й.да авж олган жамиятни демократик янгилаш жараёни 1968 й. авг.да Варшава шартномаси ташкилоти аъзолари бўлган 5 давлат (СССР, Болгария, Венгрия, Германия Демократик Республикаси, Польша) қўшинлари томонидан барбод этилди. 1990 й.дан Ч. федератив давлат сифатида Чехия ва Словакия Федератив Республикаси (ЧСФР) номида бўлди. 1992 й. нояб.да ЧСФР парламенти 1993 й. 1 янв.дан чехословак федерацияси тугатилганлиги ва у Чехия ҳамда Словакия республикаларига ажратилганлиги тўғрисида федерал қонун қабул қилди. ЧЕЧАК, чин чечак — одам ва ҳайвонларнинг ўткир юқумли касаллиги. Ўтмишда ер юзидаги барча мамлакатларда кенг тарқалган бўлиб, у ҳақдаги дастлабки маълумотлар Кдц. Миср ва Хитой қўлёзмаларида учрайди, кейинроқ юнон ва римлик врачларнинг асарларида қайд этилган. Ўрта асрларда Розий «Чечак ва қизамиқ ҳақида китоб» («Китоб алжударий валҳасба») номли асар яратиб, тиббиёт тарихида биринчи марта Ч.ни таърифлаб берди ва Ч.га қарши эмлаш керак деган фикрга келиб, уни амадда қўллади. Ч.нинг олдини олиш ҳақидаги фикрлар Ибн Сино асарларида ҳам илгари сурилган. 1796 й.га келиб Европада инглиз врачи Э. Женнер чечакка қарши эмлашни таклиф этганидан сўнггина Ч. анча камайди.
Ч.ни фильтрланувчи вируслар қўзғатади. Инфекция манбаи — бемор. Вирус ҳаво (чанг, бемор аксирганда, йўталганда) ва бемор буюмлари (кийимкечак ва ҳ.к.)дан ўтади. Касаллик ўткир бошланади. Гавда траси бирдан кўтарилиб, бош оғрийди, эт увишиб кўнгил айнийди ва бел, думғаза атрофида оғриқ пайдо бўлади. Беморнинг пульси тезлашиб, тили қуруқшайди, карашланади. Томоқ, бурун, ҳалқум шиллиқ қаватлари қизариб яллиғланади. Шу даврда айрим беморларнинг қорин пасти, сонининг ички тарафига қизамиқ ёки қизилча тошмасига ўхшаш тошмалар тошади. 3—4 кундан сўнг беморнинг аҳволи бирмунча яхшиланиб, кейин яна оғирлашади. Бу даврда пешона, соч, юз, қўл панжасида ҳақиқий Ч. тошмаси — майда доғга ўхшаш тошмалар пайдо бўлади, эртасига улар қизғиш тугунчалар (папула)га айланиб, бутун баданга тарқалади. Кейин тугунчалардан пуфакчалар (везикула) ҳосил бўлади ва йиринг бойлайди. Касалликнинг 10—13куни йирингли тошмалар қуриб, қорақўгир бўлади. 18—20куни улар туша бошлайди ва ўрни чандиқлана боради, беморнинг аҳволи бирмунча яхшиланади. Оғир кечадиган аралаш Ч.да тошмалар бирбирига қўшилиб кетади. Геморрагик Ч. («қора Ч.» ёки Ч. пурпураси) да тўқима ва аъзоларга қон қуйилади. Ч.нинг тошма тошмайдиган, иситмасиз кечадиган шакллари фарқ қилинади.
Ч.нинг оддини олиш учун бемор Ч.га қарши эмланади ва б. чоратадбирлар кўрилади. 1980 й. Жаҳон Соғлиқни Сақлаш ассамблеясининг 33 сессиясида ер юзида чин чечак буткул тугатилганлиги расмий равишда эълон қилинди.
Чорва молларида Ч. заҳарланиш, иситма ва терига тошмалар тошиши билан кечади. Ч. қўзғатувчиси Poxviridae оиласига мансуб 7 туркум вируслари. Ҳар бир ҳайвон турида Ч.ни қўзғатадиган ўзига хос вируслари бор. Маc, қўй Ч.да кўз, бурун зарарланади, сигир Ч.да соғим камаяди, елинда ва тананинг бошқа қисмларида тошмалар пайдо бўлади, қушларда тери ва ички аъзолар зарарланади. Касал бўлиб тузалган ҳайвонларда турғун иммунитет ҳосил бўлади. Касаллик касал ҳайвон билан соғлом ҳайвон бир жойда сакданганда, вирус билан зарарланган озуқа, сув ва б. орқали юқади. Вируслар атроф мухитда бир неча ойгача сақланади. Қиш ойларида ёш хамда нимжон ўсган чорва моллари кўпроқ ва оғирроқ касалланади; уларнинг махсулдорлиги пасаяди, териси ёрилади, айрим ҳайвонлар нобуд бўлади. Ташҳис клиникэпизоотологик ва эпидемиологик маълумотлар, лаб. текширувлари натижалари асосида қўйилади.
Даволаш: гаммаглобулинлар, антибиотиклар, малҳам дорилар, глицерин ёки антисептик воситаларни қўллаш.
Олдини олиш: умумий санитарияветеринария қоидаларига риоя қилиш; ҳайвонларда эмлаш йўли билан иммунитет ҳосил қилиш; касалликка чалинган молларни алоҳида сақлаш ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.