Çexov Anton Pavloviç

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–71-b. — ziyouz.com

Çexov Anton Pavloviç [1860.17 (29).1, Taganrog 1904.2 (15). 7, Badenveyler, Germaniya; Moskvada dafn etilgan] — rus yozuvçisi. Moskva untining tibbiyot ftini tugatgan (1884), şifokor bölib işlagan. 1892—98 y.larda Moskva yaqinidagi Melixovo qişloği (hoz. Çexov ş.)da yaşab, mahalliy dehqonlarga tibbiy yordam körsatgan, ularning bolalari uçun maktablar oçgan. Sil kasali bilan oğrib, 1898 y. Yaltaga köçgan. Salomatligi yomonlaşgaç, 1904 y. iyunida Badenveyler (Germaniya)ga borgan va u yerda vafot etgan.

Ç. 80-y.larning 2-yarmida teatr uçun «Ivanov» (1887—89), «Alvasti» (1889, keyinçalik «Vanya amaki» nomi bilan qayta işlangan) pyesalari, «Töy» (1889) bir pardali pyesasi, şuningdek, «Tamakining zarari haqida» (1886), «Ayiq» (1888), «Yubiley» (1891—92) singari vodevillar yozgan. 90-y.larda Saxalinga sayohatga borib, katorga va surgun qilingan kişilarning fojiali turmuşi bilan tanişgan. Uşbu sayohat xotiralari «6palata» (1892) qissasi va «Saxalin oroli» (1893—94) kitobida öz aksini topgan.

90-y.lar oxiriga borib, Ç.ning dramaturglik mahorati yuksak çöqqiga erişdi. «Çayka», «Vanya amaki» (1896), «Uç opasingil» (1900—01), «Olçazor» (1903— 04) pyesalarining 1898 y. Moskva Badiiy teatrida sahnalaştirilişi Ç. ijodida yangi davr boşlanganidan darak berdi.

Ç. ijodi 3 davrdan iborat: 1) 80-y. larning örtalariga qadar bölgan davr; 2) 80-y.larning örtalaridan 90-y.larning boşlariga qadar bölgan davr; 3) 90-y.larning boşlaridan yozuvçi vafotiga qadar bölgan davr. Ç. ijodining dastlabki davrida turli noşirlarning didi va buyurtmasi bilan asosan hazilmutoyibadan iborat asarlar yozgan bölsada, şu davrdayoq yozuvçi ijodining asosiy mavzulari (inson va amal, gözallik va razolat, hayotning serhaşam va ğarib tomonlari va b.) yuzaga çiqa boşladi. Ç. şu davrda yozgan «Semiz va oriq», «Çinovnikning ölimi» (1893), «Buqalamun», «Niqob» (1884), «Unter Prişibeyev» (1885) singari hikoyalarida mavzuni kulgi yordamida yoritiş, hajviy obraz yaratiş, voqea va hodisalarni lönda tasvirlaş san'atini mukammal egallaganini namoyiş kiladi.

Ç. ijodining 2-davrida yozuvçining markaziy mavzusi aniq qirralar kasb etadi. Qahramonning ruhiy olami va hatto voqeahodisalarning rivoji emas, balki ijtimoiy munosabatlar va maişiy töqnaşuvlarning qahramon xarakteriga ta'siri masalasi Ç.ning diqqat markazida böladi. Bu masala, birinçi navbatda, Ç.ning «Ğilof bandasi» (1898) hikoyasida özining yorqin tajassumini topadi. Bu asarda ğilof yolğon va zulmga, kimningdir ayşişrat qilib, kimningdir azobuqubat çekib yaşaşiga asoslangan hayotning timsoliga aylanadi. Ç. ijodining şu boskiçida közga taşlangan tamoyillar 3davrda yangi badiiy kuç bilan ifodalanadi. Ç.ning «Boloxonali uy», «Mening hayotim» (1896) qissalari, «Ioniç» (1898), «Layça yetaklagan xonim» (1899) va b. hikoyalarida şu davrdagi rus jamiyatining anatomiyasi şafkatsizlik bilan oçib taşlandi. Bu asarlarda insonning lokaydligi mavzusi fakat ma'naviypsixologik rejada emas, balki ijtimoiy yönalişda ham badiiy tadqiq etildi. Ç. turli tabaqa va ijtimoiy qatlamlarga nazar taşlab, öz qahramonining ruhiy uyğoniş, muhitga qarşilik körsatiş, hayotini qayta quriş qobiliyatini mugtasil ravigsda tekşirib turadi.

Ç.ning dramaturgiya sohasidagi ijodi rus teatri taraqqiyotiga katta ta'sir körsatdi. Yozuvçining nasriy asarlarida öz ifodasini topgan kişilar örtasidagi ruhiy aloqalarning yökdigi mavzusi uning sahna asarlarida ham turli şaklda talkin etilgan.

Ç. nasriy va dramaturgik ijodi bilan jahon adabiyoti taraqqiyotiga sezilarli ta'sir körsatdi. Özbek adabiyotida realistik xikoya janrining maydonga kelişi va Abdulla Qodiriy, Çölpon, Abdulla Qahhor hikoyanavislik ijodining şakllanişida Ç. an'analari ham muayyan omil bölib xizmat qilgan.

Ç.ning eng yaxşi nasriy asarlari va pyesalari özbek tiliga tarjima etilgan. Uning barça maşhur pyesalari respublikadagi özbek va rus teatrlarida sahnalaştirilgan.

As: Tanlangan asarlar, 3j.li, T., 1957— 58; Polnoye sobraniye soçineniy, t. 1—30, M, 197383.

Ad.: Berdnikov G. P., Çexov, M., 1978; Polotskaya E. A., A.P.Çexov i dvijeniye xudojestvennoy misli, M., 1979; Byaliy G.A., Çexov i russkiy realizm, M., 1981.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧЕХОВ Антон Павлович [1860.17 (29).1, Таганрог 1904.2 (15). 7, Баденвейлер, Германия; Москвада дафн этилган] — рус ёзувчиси. Москва унтининг тиббиёт фтини тугатган (1884), шифокор бўлиб ишлаган. 1892—98 й.ларда Москва яқинидаги Мелихово қишлоғи (ҳоз. Чехов ш.)да яшаб, маҳаллий деҳқонларга тиббий ёрдам кўрсатган, уларнинг болалари учун мактаблар очган. Сил касали билан оғриб, 1898 й. Ялтага кўчган. Саломатлиги ёмонлашгач, 1904 й. июнида Баденвейлер (Германия)га борган ва у ерда вафот этган.

Ч. 80-й.ларнинг 2-ярмида театр учун «Иванов» (1887—89), «Алвасти» (1889, кейинчалик «Ваня амаки» номи билан қайта ишланган) пьесалари, «Тўй» (1889) бир пардали пьесаси, шунингдек, «Тамакининг зарари ҳақида» (1886), «Айиқ» (1888), «Юбилей» (1891—92) сингари водевиллар ёзган. 90-й.ларда Сахалинга саёҳатга бориб, каторга ва сургун қилинган кишиларнинг фожиали турмуши билан танишган. Ушбу саёҳат хотиралари «6палата» (1892) қиссаси ва «Сахалин ороли» (1893—94) китобида ўз аксини топган.

90-й.лар охирига бориб, Ч.нинг драматурглик маҳорати юксак чўққига эришди. «Чайка», «Ваня амаки» (1896), «Уч опасингил» (1900—01), «Олчазор» (1903— 04) пьесаларининг 1898 й. Москва Бадиий театрида саҳналаштирилиши Ч. ижодида янги давр бошланганидан дарак берди.

Ч. ижоди 3 даврдан иборат: 1) 80-й. ларнинг ўрталарига қадар бўлган давр; 2) 80-й.ларнинг ўрталаридан 90-й.ларнинг бошларига қадар бўлган давр; 3) 90-й.ларнинг бошларидан ёзувчи вафотига қадар бўлган давр. Ч. ижодининг дастлабки даврида турли ноширларнинг диди ва буюртмаси билан асосан ҳазилмутойибадан иборат асарлар ёзган бўлсада, шу даврдаёқ ёзувчи ижодининг асосий мавзулари (инсон ва амал, гўзаллик ва разолат, ҳаётнинг серҳашам ва ғариб томонлари ва б.) юзага чиқа бошлади. Ч. шу даврда ёзган «Семиз ва ориқ», «Чиновникнинг ўлими» (1893), «Буқаламун», «Ниқоб» (1884), «Унтер Пришибеев» (1885) сингари ҳикояларида мавзуни кулги ёрдамида ёритиш, ҳажвий образ яратиш, воқеа ва ҳодисаларни лўнда тасвирлаш санъатини мукаммал эгаллаганини намойиш килади.

Ч. ижодининг 2-даврида ёзувчининг марказий мавзуси аниқ қирралар касб этади. Қаҳрамоннинг руҳий олами ва ҳатто воқеаҳодисаларнинг ривожи эмас, балки ижтимоий муносабатлар ва маиший тўқнашувларнинг қаҳрамон характерига таъсири масаласи Ч.нинг диққат марказида бўлади. Бу масала, биринчи навбатда, Ч.нинг «Ғилоф бандаси» (1898) ҳикоясида ўзининг ёрқин тажассумини топади. Бу асарда ғилоф ёлғон ва зулмга, кимнингдир айшишрат қилиб, кимнингдир азобуқубат чекиб яшашига асосланган ҳаётнинг тимсолига айланади. Ч. ижодининг шу боскичида кўзга ташланган тамойиллар 3даврда янги бадиий куч билан ифодаланади. Ч.нинг «Болохонали уй», «Менинг ҳаётим» (1896) қиссалари, «Ионич» (1898), «Лайча етаклаган хоним» (1899) ва б. ҳикояларида шу даврдаги рус жамиятининг анатомияси шафкатсизлик билан очиб ташланди. Бу асарларда инсоннинг локайдлиги мавзуси факат маънавийпсихологик режада эмас, балки ижтимоий йўналишда ҳам бадиий тадқиқ этилди. Ч. турли табақа ва ижтимоий қатламларга назар ташлаб, ўз қаҳрамонининг руҳий уйғониш, муҳитга қаршилик кўрсатиш, ҳаётини қайта қуриш қобилиятини мугтасил равигцда текшириб туради.

Ч.нинг драматургия соҳасидаги ижоди рус театри тараққиётига катта таъсир кўрсатди. Ёзувчининг насрий асарларида ўз ифодасини топган кишилар ўртасидаги руҳий алоқаларнинг йўкдиги мавзуси унинг саҳна асарларида ҳам турли шаклда талкин этилган.

Ч. насрий ва драматургик ижоди билан жаҳон адабиёти тараққиётига сезиларли таъсир кўрсатди. Ўзбек адабиётида реалистик хикоя жанрининг майдонга келиши ва Абдулла Қодирий, Чўлпон, Абдулла Қаҳҳор ҳикоянавислик ижодининг шаклланишида Ч. анъаналари ҳам муайян омил бўлиб хизмат қилган.

Ч.нинг энг яхши насрий асарлари ва пьесалари ўзбек тилига таржима этилган. Унинг барча машҳур пьесалари республикадаги ўзбек ва рус театрларида саҳналаштирилган.

Ас: Танланган асарлар, 3ж.ли, Т., 1957— 58; Полное собрание сочинений, т. 1—30, М, 197383.

Ад.: Бердников Г. П., Чехов, М., 1978; Полоцкая Э. А., А.П.Чехов и движение художественной мысли, М., 1979; Бялый Г.А., Чехов и русский реализм, М., 1981.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.