Çibça tillari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 78-b. — ziyouz.com
Çibça tillari — indeys tillari guruhi (oilasi); Markaziy va Jan. Amerikaning Gonduras, KostaRika, Nikaragua, Panama, Venesuela, Kolumbiya, Ekvador, Peru (qisman) kabi mamlakatlarida tarqalgan. Ötgan asr oxiridagi ma'lumotlarga köra, Ç.t.da 635 mingdan ortiq kişi sözlaşadi. Bir qança olimlar tomonidan turliça tasnif etilgan. Mas, çexbrazil olimi Ç. Loukotka tasnifiga kura, Ç.t. 60 dan ortiq tilni va şeva guruhlarini öz içiga olgan 20 ta guruhçaga bölinadi (çibça, esmeralda, karake, yaruro, rama, malçora, guatuzo, getar, terraba, kabekar, çumula, gualaka, kuna, çoçama, malibu, mokana, timana va b.).
Ç.t.da 20 dan ortiq undoş tovuş bölib, ular portlovçi, sirğaluvçi va qorişiq turlarga bölinadi. Undoşlar orasida sonorlar ham ançagina (ba'zi tillarda 8 taga yetadi). Unlilar asosan 5 ta, lekin ularning umlautli va burun variantlari ham uçraydi. Urğu sözning istalgan böğiniga tuşişi mumkin. Morfologiyasi agglyutinativ qurilişga ega. Otlarda son (birlik, köplik) va kelişik (6 tagaça) kategoriyalari mavjud. Sodda gaplardagi söz tartibi ega — töldiruvçi — kesim tarzidadir. Otdan ifodalangan anikdovçilar anikdanmişdan oldin, sifatdan ifodalanganlari esa aniqlanmişdan keyin keladi. Ular orasida moslaşuv mavjud emas.
Ç.t. kam örganilgan, faqat asl çibça boşqa tillarga nisbatan yaxşiroq tadqiq etilgan: uşbu tilning Bernan
do Lugo, tomonidan yozilgan ilk grammatikasi 1619 y.da Madridda naşr etilgan. 17—20-a.larda Ç.t. böyiça missionerlar tomonidan tuzilgan köplab grammatika va luğatlar naşr qilinmay qolgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИБЧА ТИЛЛАРИ — индейс тиллари гуруҳи (оиласи); Марказий ва Жан. Американинг Гондурас, КостаРика, Никарагуа, Панама, Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу (қисман) каби мамлакатларида тарқалган. Ўтган аср охиридаги маълумотларга кўра, Ч.т.да 635 мингдан ортиқ киши сўзлашади. Бир қанча олимлар томонидан турлича тасниф этилган. Маc, чехбразил олими Ч. Лоукотка таснифига кура, Ч.т. 60 дан ортиқ тилни ва шева гуруҳларини ўз ичига олган 20 та гуруҳчага бўлинади (чибча, эсмеральда, караке, яруро, рама, малчора, гуатузо, гетар, терраба, кабекар, чумула, гуалака, куна, чочама, малибу, мокана, тимана ва б.).
Ч.т.да 20 дан ортиқ ундош товуш бўлиб, улар портловчи, сирғалувчи ва қоришиқ турларга бўлинади. Ундошлар орасида сонорлар ҳам анчагина (баъзи тилларда 8 тага етади). Унлилар асосан 5 та, лекин уларнинг умлаутли ва бурун вариантлари ҳам учрайди. Урғу сўзнинг исталган бўғинига тушиши мумкин. Морфологияси агглютинатив қурилишга эга. Отларда сон (бирлик, кўплик) ва келишик (6 тагача) категориялари мавжуд. Содда гаплардаги сўз тартиби эга — тўлдирувчи — кесим тарзидадир. Отдан ифодаланган аникдовчилар аникданмишдан олдин, сифатдан ифодаланганлари эса аниқланмишдан кейин келади. Улар орасида мослашув мавжуд эмас.
Ч.т. кам ўрганилган, фақат асл чибча бошқа тилларга нисбатан яхшироқ тадқиқ этилган: ушбу тилнинг Бернан
до Луго, томонидан ёзилган илк грамматикаси 1619 й.да Мадридда нашр этилган. 17—20-а.ларда Ч.т. бўйича миссионерлар томонидан тузилган кўплаб грамматика ва луғатлар нашр қилинмай қолган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.