«Çiğatoy gurungi»
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 127–128-b. — ziyouz.com
«Çiğatoy gurungi» - Turkiston jadidlari tomonidan taşkil etilgan madaniyma'rifiy va ilmiyadabiy taşkilot (1919—21). Fipgrat boşçiligida Toşkentda tuzilgan. Turkiston muxtoriyati hukumatining ağdarilişi va Kolesov voqeasi (1918 y. fev.—mart)dan keyin asosan Toşkentda faoliyat körsatayotgan jadidlar taktik maqsadlarni közlab, sovet hokimiyati bilan yaqinlaşişga majbur böldilar. Fitrat sovet hokimiyatidan siyosiy taşkilot tuziş uçun ruxsat ololmagaç, madaniy qurilişga xizmat qiladigan millatparvar taşkilot tuzişga intilgan. Turkiston ASSR milliy işlar xalq komissarligi tomonidan «siyosatga aralaşmaslik şarti bilan» «Ç.g.» tuzilişiga rasmiy ruxsat berilgan. Uşbu taşkilot nomlanişi 13—14-a. larda mavjud bölgan Çiğatoy ulusi va 14—16-a.larda eski özbek tili ma'nosida qöllangan çiğatoy tili kabi atamalar va istilohlar bilan boğliqdir. Fitrat taşkilotga nom tanlaşda Turkiston hududida yaşagan turkiy xalqlarga daxldor merosni örganişga e'tibor qaratgan.
«Ç.g.» turkiy xalqlar madaniyati, san'ati, adabiyoti, tarixi, til va imlosi kabi sohalarni jiddiy örganişga kirişgan. «Gurung» a'zolari özbek tilining sofligi uçun kuraşiş bilan bir qatorda yangi özbek milliy madaniyatini barpo etişga intilganlar. Öşa davrda mavjud bölgan «Temur», «Turon», «Turon tödasi», «Turk kuçi», «Izçi» kabi tödalar va uyuşmalarga nisbatan «Ç.g.» samarali faoliyat körsatgan. «Ç.g.» nizomida yozilişiça, u bir neçta şu'balardan iborat bölgan. Bu şu'balar «Til va imlo tödasi», «Adabiyot tödasi», «San'at va teatr tödasi» va b. deb nomlangan. «Til va imlo tödasi»ga dastlab Çölpon, söngra Elbek rahbarlik qilgan. Fitratning «Tilimiz» (1919) maqolasida uşbu tödaning dasturiy yönalişi belgilab berilgan bölib, Aşurali Zohiriy, Elbek, Şorasul Zunnun, Şokirjon Rahimiy, Qayum Ramazon, Ğozi Olim Yunusov kabi olimlarning tilşunoslikka oid işlari uşbu dasturga binoan bajarilgan. «Gurungçilar» tomonidan 1919 y.da arab alifbosini isloh qilgan hodda yangi alifbo yaratilgan. Til va imlo qurultoyi (1921 y. yanv.) bevosita «Ç.g.» taşkilotçiligida ötgan.
«Ç.g.» tarix sohasidagi işni manbaşunoslikdan boşlagan. Turkiston ölka Musulmonlar byurosi 1919 y.da Fitrat, Nazir Töraqulov va Laziz Azizzodadan iborat hay'at tuzib, tarixiy merosni örganiş zarurligiga e'tiborni qaratgan edi. Ularning Buxoro, Samarqand va Farğona vodiysiga qilgan ilmiy safarlari natijasida köplab tarixiy asarlarning qölyozmalari topildi va Toşkentga olib kelindi.
«Ç.g.» adabiyot va san'at sohasida muhim işlarni amalga oşirgan. Fitrat, Çölpon, Botu, Elbek qalamiga mansub «Özbek yoş şoirlari» (1922) töplami, Fitratning «Temur sağanasi», «Öğuzxon», «Abo Muslim» va «Qon» singari dramatik asarlari bunga misoldir.
«Ç.g.» a'zolari öz ğoyalarini «Yangi Şarq», «Uçqun» gaz. va «Tong» jur. orqali ifodalaşgan. Taşkilotning «Çiğatoy gurungi» nomli maxsus jur.ining 1soni çop qilingaç, jur. takiqlangan. 1921 y. boşlarida «Ç.g.» taşkiloti faoliyati Turkiston ASSR Maorif xalq komissarligi tomonidan töxtatilgan.
Naim Karimov, Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ЧИҒАТОЙ ГУРУНГИ» - Туркистон жадидлари томонидан ташкил этилган маданиймаърифий ва илмийадабий ташкилот (1919—21). Фипграт бошчилигида Тошкентда тузилган. Туркистон мухторияти ҳукуматининг ағдарилиши ва Колесов воқеаси (1918 й. фев.—март)дан кейин асосан Тошкентда фаолият кўрсатаётган жадидлар тактик мақсадларни кўзлаб, совет ҳокимияти билан яқинлашишга мажбур бўлдилар. Фитрат совет ҳокимиятидан сиёсий ташкилот тузиш учун рухсат ололмагач, маданий қурилишга хизмат қиладиган миллатпарвар ташкилот тузишга интилган. Туркистон АССР миллий ишлар халқ комиссарлиги томонидан «сиёсатга аралашмаслик шарти билан» «Ч.г.» тузилишига расмий рухсат берилган. Ушбу ташкилот номланиши 13—14-а. ларда мавжуд бўлган Чиғатой улуси ва 14—16-а.ларда эски ўзбек тили маъносида қўлланган чиғатой тили каби атамалар ва истилоҳлар билан боғлиқдир. Фитрат ташкилотга ном танлашда Туркистон ҳудудида яшаган туркий халқларга дахлдор меросни ўрганишга эътибор қаратган.
«Ч.г.» туркий халқлар маданияти, санъати, адабиёти, тарихи, тил ва имлоси каби соҳаларни жиддий ўрганишга киришган. «Гурунг» аъзолари ўзбек тилининг софлиги учун курашиш билан бир қаторда янги ўзбек миллий маданиятини барпо этишга интилганлар. Ўша даврда мавжуд бўлган «Темур», «Турон», «Турон тўдаси», «Турк кучи», «Изчи» каби тўдалар ва уюшмаларга нисбатан «Ч.г.» самарали фаолият кўрсатган. «Ч.г.» низомида ёзилишича, у бир нечта шуъбалардан иборат бўлган. Бу шуъбалар «Тил ва имло тўдаси», «Адабиёт тўдаси», «Санъат ва театр тўдаси» ва б. деб номланган. «Тил ва имло тўдаси»га дастлаб Чўлпон, сўнгра Элбек раҳбарлик қилган. Фитратнинг «Тилимиз» (1919) мақоласида ушбу тўданинг дастурий йўналиши белгилаб берилган бўлиб, Ашурали Зоҳирий, Элбек, Шорасул Зуннун, Шокиржон Раҳимий, Қаюм Рамазон, Ғози Олим Юнусов каби олимларнинг тилшуносликка оид ишлари ушбу дастурга биноан бажарилган. «Гурунгчилар» томонидан 1919 й.да араб алифбосини ислоҳ қилган ҳодда янги алифбо яратилган. Тил ва имло қурултойи (1921 й. янв.) бевосита «Ч.г.» ташкилотчилигида ўтган.
«Ч.г.» тарих соҳасидаги ишни манбашуносликдан бошлаган. Туркистон ўлка Мусулмонлар бюроси 1919 й.да Фитрат, Назир Тўрақулов ва Лазиз Азиззодадан иборат ҳайъат тузиб, тарихий меросни ўрганиш зарурлигига эътиборни қаратган эди. Уларнинг Бухоро, Самарқанд ва Фарғона водийсига қилган илмий сафарлари натижасида кўплаб тарихий асарларнинг қўлёзмалари топилди ва Тошкентга олиб келинди.
«Ч.г.» адабиёт ва санъат соҳасида муҳим ишларни амалга оширган. Фитрат, Чўлпон, Боту, Элбек қаламига мансуб «Ўзбек ёш шоирлари» (1922) тўплами, Фитратнинг «Темур сағанаси», «Ўғузхон», «Або Муслим» ва «Қон» сингари драматик асарлари бунга мисолдир.
«Ч.г.» аъзолари ўз ғояларини «Янги Шарқ», «Учқун» газ. ва «Тонг» жур. орқали ифодалашган. Ташкилотнинг «Чиғатой гурунги» номли махсус жур.ининг 1сони чоп қилингач, жур. такиқланган. 1921 й. бошларида «Ч.г.» ташкилоти фаолияти Туркистон АССР Маориф халқ комиссарлиги томонидан тўхтатилган.
Наим Каримов, Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.