Çiğatoy ulusi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 128–129-b. — ziyouz.com

Çiğatoy ulusi - Çingizxon tomonidan 2öğli Çiğatoy va uning merosxörlariga hukmronlik uçun berilgan (1224) hududning nomi. Ç.u. Qaşqar, Yettisuv va Movarounnahr yerlarini öz içiga qamrab olgan. Köçmançilik bilan şuğullanuvçi möğullarning ötroq aholini boşqariş tajribasi yökligi bois Çiğatoyxon öziga tegişli ulusni boşqarişni avval xorazmlik Maxmud Yalavoçga, söngra uning öğli Mas'udbekka (1238—89) topşiradi. Özi esa umrining oxirigaça ukasi Öktoy qoon saroyida boş maslahatçi tarzida faoliyat körsatadi. Ç.u.dan olinadigan daromadlarning asosiy qismi Horaqurumta jönatilgan. Qolgan qismini mahalliy aholidan tayinlangan oliy hokim ulus ehtiyojlari hamda qöşin xarajatlari yölida sarf qiliş huquqiga ega bölgan. Ç.u.da ham Çingizxon barpo etgan möğullar davlatidek mehnatkaş omma nafaqat möğul bosqoqlari, doruğalari, balki mahalliy zodagonlar va oqsuyaklar tomonidan ham ezilgan. Dehqonlar, hunarmandlar, kosiblar, çorvadorlar ilgaridan mavjud bölgan soliqlardan taşqari möğullar joriy qilgan yangi soliq va ölponlarni tölaşga majbur edi. Oxirokibat Ç.u.ning qişloq va şaharlarida möğullarga va yerlik zodagonlarga nisbatan noroziliklar kuçaygan, qözğolonlar bölib ötgan (q. Maxmud Torobiy qözğoloni). Çiğatoy vafotidan söng Mangu qoon va Botuxon Ç.u.ni mulk sifatida tugatib, uni Tuli va Jöji vorislari örtasida taqsimlaşga kelişib olişgan. 1251 y. imperiya poytaxti Qoraqurumda bölib ötgan qurultoyda Mangu qoon etib saylangaç, çiğatoy xonzodalarning köpçiligi Öktoy qoon avlodlari qatori qatl qilingan. Ç.u.ni Mangu qoon va Botuxon bölişib olganlar. Movarounnahr Botuxonga qaram bölib qolgan. 13-a. ning 60-y.larida Çiğatoyning 6farzandi Baydarning öğli Olğu (1261—65) çiğatoylar hokimiyatini qayta tiklaşga erişadi. Olğu vafot etgaç, uning vorislari — Muborakşoh va Baroqxon mahalliy aholi bilan yaqinroq munosabatda böliş maqsadida musulmon dinini qabul qilganlar. 1266 y. Ç.u. xoni qarorgohi Yettisuvdan Movarounnahrga — Ohangaronga köçiriladi. Baroqxon hukmronligi vaqtida Xaydu körsatmasiga muvofiq Mas'udbek tomonidan Buxoro qayta tiklanadi. Farğona vodiysida yangi şahar — Andijonga asos solinadi. Kebakxon (1318—26) davrida qarorgoh Qaşqadaryoga köçiriladi, qad. Nasaf yaqinida Qarşi ş. barpo etiladi. Ulus Erondagi kabi ma'muriy birliklar hamda soliq undiriluvçi tumanlarga (Farğona va Qaşqarda — örçin) taqsimlanadi, yagona pul birligi — kebakiyga ötiladi. Ammo möğul mulklarini birlaştiriş va markazlaştiriş maqsadida ötkazilgan ma'muriy va moliyaviy islohotlar siyosiy tarqoklikka barham berişga qodir emas edi. 14-a. örtalarida Ç.u. Movarounnahr va Möğulistonta bölinib ketgan. 1370 y. Movarounnahrda Amir Temur saltanatining örnatilişi çiğatoiylar hokimiyatiga barham berdi.

Ad.: Raşid adDin, Sbornik letopisey, t.Dkn.2), t.2, M.L., 1952,1960; Bartold V.V., Soçineniya, t.2(ç.2), M, 1964; Mirzo Uluğbek, Tört ulus tarixi, T., 1996;Abulğoziy, Şajarayi turk, T., 1992; Özbekiston xalqlari tarixi, 1j., T., 1992.

Hamidulla Dadaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧИҒАТОЙ УЛУСИ - Чингизхон томонидан 2ўғли Чиғатой ва унинг меросхўрларига ҳукмронлик учун берилган (1224) ҳудуднинг номи. Ч.у. Қашқар, Еттисув ва Мовароуннаҳр ерларини ўз ичига қамраб олган. Кўчманчилик билан шуғулланувчи мўғулларнинг ўтроқ аҳолини бошқариш тажрибаси йўклиги боис Чиғатойхон ўзига тегишли улусни бошқаришни аввал хоразмлик Махмуд Ялавочга, сўнгра унинг ўғли Масъудбекка (1238—89) топширади. Ўзи эса умрининг охиригача укаси Ўктой қоон саройида бош маслаҳатчи тарзида фаолият кўрсатади. Ч.у.дан олинадиган даромадларнинг асосий қисми Ҳорақурумта жўнатилган. Қолган қисмини маҳаллий аҳолидан тайинланган олий ҳоким улус эҳтиёжлари ҳамда қўшин харажатлари йўлида сарф қилиш ҳуқуқига эга бўлган. Ч.у.да ҳам Чингизхон барпо этган мўғуллар давлатидек меҳнаткаш омма нафақат мўғул босқоқлари, доруғалари, балки маҳаллий зодагонлар ва оқсуяклар томонидан ҳам эзилган. Деҳқонлар, ҳунармандлар, косиблар, чорвадорлар илгаридан мавжуд бўлган солиқлардан ташқари мўғуллар жорий қилган янги солиқ ва ўлпонларни тўлашга мажбур эди. Охирокибат Ч.у.нинг қишлоқ ва шаҳарларида мўғулларга ва ерлик зодагонларга нисбатан норозиликлар кучайган, қўзғолонлар бўлиб ўтган (қ. Махмуд Торобий қўзғолони). Чиғатой вафотидан сўнг Мангу қоон ва Ботухон Ч.у.ни мулк сифатида тугатиб, уни Тули ва Жўжи ворислари ўртасида тақсимлашга келишиб олишган. 1251 й. империя пойтахти Қорақурумда бўлиб ўтган қурултойда Мангу қоон этиб сайлангач, чиғатой хонзодаларнинг кўпчилиги Ўктой қоон авлодлари қатори қатл қилинган. Ч.у.ни Мангу қоон ва Ботухон бўлишиб олганлар. Мовароуннаҳр Ботухонга қарам бўлиб қолган. 13-а. нинг 60-й.ларида Чиғатойнинг 6фарзанди Байдарнинг ўғли Олғу (1261—65) чиғатойлар ҳокимиятини қайта тиклашга эришади. Олғу вафот этгач, унинг ворислари — Муборакшоҳ ва Бароқхон маҳаллий аҳоли билан яқинроқ муносабатда бўлиш мақсадида мусулмон динини қабул қилганлар. 1266 й. Ч.у. хони қароргоҳи Еттисувдан Мовароуннаҳрга — Оҳангаронга кўчирилади. Бароқхон ҳукмронлиги вақтида Хайду кўрсатмасига мувофиқ Масъудбек томонидан Бухоро қайта тикланади. Фарғона водийсида янги шаҳар — Андижонга асос солинади. Кебакхон (1318—26) даврида қароргоҳ Қашқадарёга кўчирилади, қад. Насаф яқинида Қарши ш. барпо этилади. Улус Эрондаги каби маъмурий бирликлар ҳамда солиқ ундирилувчи туманларга (Фарғона ва Қашқарда — ўрчин) тақсимланади, ягона пул бирлиги — кебакийга ўтилади. Аммо мўғул мулкларини бирлаштириш ва марказлаштириш мақсадида ўтказилган маъмурий ва молиявий ислоҳотлар сиёсий тарқокликка барҳам беришга қодир эмас эди. 14-а. ўрталарида Ч.у. Мовароуннаҳр ва Мўғулистонта бўлиниб кетган. 1370 й. Мовароуннаҳрда Амир Темур салтанатининг ўрнатилиши чиғатоийлар ҳокимиятига барҳам берди.

Ад.: Рашид адДин, Сборник летописей, т.Дкн.2), т.2, М.Л., 1952,1960; Бартольд В.В., Сочинения, т.2(ч.2), М, 1964; Мирзо Улуғбек, Тўрт улус тарихи, Т., 1996;Абулғозий, Шажарайи турк, Т., 1992; Ўзбекистон халқлари тарихи, 1ж., Т., 1992.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.