Çiğir
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 129–130-b. — ziyouz.com
Çiğir — 1) yuklarni kötariş yoki siljitiş uçun möljallangan maşina; barabanga öraladigan pölat arqon (kanat) yordamida amalga oşiriladi. Harakatlantiriş turiga köra, dastaki yoki maşina (elektr dvigatel, içki yonuv dvigateli va b.) bilan harakatlanadigan, örnatilişiga köra muqim (statsionar) va köçma xillarga bölinadi. Ç. harakatlantiruvçi kiyem, reduktor, baraban, tormoz va yuk kötaradigan egiluvçan element (kanat yoki zanjir) dan iborat. Yuk kötaruvçanligi 250 kg dan 20 t gaça, yuk kötariş tezligi 0,5—1 m/s. Ç. yuklarni kötariş, tuşiriş, ayrim hollarda gorizontal yönaliş böyiça taşişda işlatiladi. Ç.dan kötariştaşiş maşinasi yoki murakkab kranlarning kötariş mexanizmi sifatida foydalaniş mumkin; 2) suv sathi suğoriladigan yer sathidan pastda bölgan joylarda suvni yuqoriga kötarib beradigan qad. eng oddiy gidravlik moslama; uy hayvonlari, odam yoki oqar suv kuçi bilan harakatga keltirilgan. Qadimda Misr, Hindiston, Xitoy, Örta Osiyo va b. ölkalarning suğoriş tizimlarida qöllangan. Tarixiy ma'lumotlarga köra, oqar suv kuçi bilan harakatlantiriladigan Ç. Örta Osiyoda (ayniqsa, Xorazmda) 9— 11a.larda keng tarqalgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИҒИР — 1) юкларни кўтариш ёки силжитиш учун мўлжалланган машина; барабанга ўраладиган пўлат арқон (канат) ёрдамида амалга оширилади. Ҳаракатлантириш турига кўра, дастаки ёки машина (электр двигатель, ички ёнув двигатели ва б.) билан ҳаракатланадиган, ўрнатилишига кўра муқим (стационар) ва кўчма хилларга бўлинади. Ч. ҳаракатлантирувчи кием, редуктор, барабан, тормоз ва юк кўтарадиган эгилувчан элемент (канат ёки занжир) дан иборат. Юк кўтарувчанлиги 250 кг дан 20 т гача, юк кўтариш тезлиги 0,5—1 м/с. Ч. юкларни кўтариш, тушириш, айрим ҳолларда горизонтал йўналиш бўйича ташишда ишлатилади. Ч.дан кўтаришташиш машинаси ёки мураккаб кранларнинг кўтариш механизми сифатида фойдаланиш мумкин; 2) сув сатҳи суғориладиган ер сатҳидан пастда бўлган жойларда сувни юқорига кўтариб берадиган қад. энг оддий гидравлик мослама; уй ҳайвонлари, одам ёки оқар сув кучи билан ҳаракатга келтирилган. Қадимда Миср, Ҳиндистон, Хитой, Ўрта Осиё ва б. ўлкаларнинг суғориш тизимларида қўлланган. Тарихий маълумотларга кўра, оқар сув кучи билан ҳаракатлантириладиган Ч. Ўрта Осиёда (айниқса, Хоразмда) 9— 11а.ларда кенг тарқалган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.