Çigirtka

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 79–80-b. — ziyouz.com

Çigirtka — çigirtkasimonlar katta oilasining gala bölib yaşaydigan turlari umumiy nomi. Q.x. ekinlarining (ğalla ekinlari, beda, ğöza va b.) zararkunandasi xisoblanadi. Jan. Yevropa, Jan. va Şarqiy Osiyo, Afrika, Jan. va Şim. Amerika, Avstraliya mamlakatlarida uçraydi. Ç.larning ekinlarga keltiradigan ofati haqida Qadimgi Misr yozma manbalarida (bundan 4 ming yil avval) ma'lumotlar uçraydi. Özbekistonda tarqalgan turlari içida eng xavflilari — osiyo çigirtkasi, voha çigirtkasi, marokaş çigirtkasi va çöl çigirtkasi. Ç. lar, ayniqsa, uzoq masofalardan uçib kelib va tösatdan yopirilib ekinlarni nobud qilişi bilan xavflidir. Ç. liçinkalarining tödasi oziq qidirib ma'lum yönalişda harakat kiladi va öz yölida uçragan kökatlarni yeb bitiradi. Hayoti mobaynida har bitta Ç. 300 g gaça kökat yeydi. Zararkunanda köplab urçigan yillari ular soni har bir m2 maydonda bir neça yuzga va hatto bir neça mingga yetadi, egallagan maydon esa ba'zan 1 mln. ga ni taşkil etişi mumkin. Tuda bölib yaşaş instinkta Ç. tuxumdan çiqib harakat qila boşlagandan paydo böladi. Obhavoning qulay kelişi Ç.ning köplab urçişiga yordam beradi. Ç.larning ekinlarga va ösimliklarga yetkazadigan zararini bartaraf etiş maqsadlarida Hindiston, Yaqin Şarq mamlakatlari, Afrikada BMT Oziq-ovqat va q.h. böyiça taşkilotining Ç.larga qarşi kuraş tayanç punktlari oçilgan, Fransiya va b. mamlakatlarda yirik ilmiy, ilmiyi.ç. markazlari tuzilgan.

Özbekiston Qişloq va suv xöjaligi vazirligining Respublika ösimliklarni himoya qiliş va afokimyo Markazi huzurida Qaşqadaryo, Surxondaryo, Jizzax, Toşkent viloyatlari va Qoraqalpoğistonda Ç.ga qarşi kuraş ekspeditsiyalari işlaydi (1983 y.dan kayta tiklangan; Krraqalpoğistonda esa bunday ekspeditsiya 1930 y.dan beri mavjud).

Kuraş çoralari: böz yerlar haydab, özlaştiriladi; ötloq va piçanzorlar doim nazorat qilib turiladi; partov va böş yotgan yerlar orasidagi uvatlar yöqotiladi. Yoş (1—3) Ç.ga qarşi 50% li karbofos (2 kg/ga), li vafotoks (2 kg/ ga) va 20% li sumitsidin (0,4—0,5 kg/ga) qöllanadi.

Sulton Alimuhamedov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧИГИРТКА — чигирткасимонлар катта оиласининг гала бўлиб яшайдиган турлари умумий номи. Қ.х. экинларининг (ғалла экинлари, беда, ғўза ва б.) зараркунандаси хисобланади. Жан. Европа, Жан. ва Шарқий Осиё, Африка, Жан. ва Шим. Америка, Австралия мамлакатларида учрайди. Ч.ларнинг экинларга келтирадиган офати ҳақида Қадимги Миср ёзма манбаларида (бундан 4 минг йил аввал) маълумотлар учрайди. Ўзбекистонда тарқалган турлари ичида энг хавфлилари — осиё чигирткаси, воҳа чигирткаси, марокаш чигирткаси ва чўл чигирткаси. Ч. лар, айниқса, узоқ масофалардан учиб келиб ва тўсатдан ёпирилиб экинларни нобуд қилиши билан хавфлидир. Ч. личинкаларининг тўдаси озиқ қидириб маълум йўналишда ҳаракат килади ва ўз йўлида учраган кўкатларни еб битиради. Ҳаёти мобайнида ҳар битта Ч. 300 г гача кўкат ейди. Зараркунанда кўплаб урчиган йиллари улар сони ҳар бир м2 майдонда бир неча юзга ва ҳатто бир неча мингга етади, эгаллаган майдон эса баъзан 1 млн. га ни ташкил этиши мумкин. Туда бўлиб яшаш инстинкта Ч. тухумдан чиқиб ҳаракат қила бошлагандан пайдо бўлади. Обҳавонинг қулай келиши Ч.нинг кўплаб урчишига ёрдам беради. Ч.ларнинг экинларга ва ўсимликларга етказадиган зарарини бартараф этиш мақсадларида Ҳиндистон, Яқин Шарқ мамлакатлари, Африкада БМТ Озиқ-овқат ва қ.ҳ. бўйича ташкилотининг Ч.ларга қарши кураш таянч пунктлари очилган, Франция ва б. мамлакатларда йирик илмий, илмийи.ч. марказлари тузилган.

Ўзбекистон Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг Республика ўсимликларни ҳимоя қилиш ва афокимё Маркази ҳузурида Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах, Тошкент вилоятлари ва Қорақалпоғистонда Ч.га қарши кураш экспедициялари ишлайди (1983 й.дан кайта тикланган; Кррақалпоғистонда эса бундай экспедиция 1930 й.дан бери мавжуд).

Кураш чоралари: бўз ерлар ҳайдаб, ўзлаштирилади; ўтлоқ ва пичанзорлар доим назорат қилиб турилади; партов ва бўш ётган ерлар орасидаги уватлар йўқотилади. Ёш (1—3) Ч.га қарши 50% ли карбофос (2 кг/га), ли вафотокс (2 кг/ га) ва 20% ли сумицидин (0,4—0,5 кг/га) қўлланади.

Султон Алимуҳамедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.