Çili zilzilasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 92-b. — ziyouz.com
Çili zilzilasi - 20-a.ning eng dahşatli yer qimirlaşlaridan biri. U tarixga «Çilidagi halokat» nomi bilan kirgan. Zilzila 1960 y. 21 may şanba kuni mahalliy vaqt bilan soat 5 dan 15 min. ötganda boşlangan. Avvaliga bir neça kuçli tebraniş (forşoklar) bölgan. Ular odatdagi zilzilalarga öxşaş bölganligi uçun unçalik xavfxatar uygotmagan. Lekin ertasi kuni 22 may soat 3 larda röy bergan asosiy zilzila Jan. Amerikani larzaga keltirgan. And toğlarining uz. 1000 km va eni 300 km li katta bölagi (bloki) deformatsiya tufayli bir vaqtda harakatga kelişi bir neça zilzila öçoqlarini hosil qilgan. Bular içida eng halokatli yer qimirlaş öçoğidan magnitudasi 8,5 ga teng bölgan energiya ajralib, epitsentrda seysmik tebranişlar kuçi 11 balldan oşgan. Natijada Arauko ya.o.dagi qişloqlar va Konsepson ş. tiklab bölmas darajada xarobaga aylangan. Şuningdek, Valdiviya, PuertoMont, Kastro, Çilyan kabi boşqa bir qança şaharlar 11 balli zilziladan vayron bölgan. PuertoMontda tebraniş kudrati şu qadar kuçli bölganki, portning beton tösiklari, port kranlari, 40 t li vagonlar, hatto tovar omborxonalari dengizga surib taşlangan. Yer yuzasining ba'zi joylari odam böyi çökib, ba'zi joylari tik kötarilgan. Zilziladan hosil bölgan seysmik tölqinlar Yer şarini bir neça marta aylanib çiqqan. Şu sababli Tinç okeanda sunami paydo bölgan, vulkanlar, toğ köçkilari harakatga kelgan va 200 ming km2 maydonni xonavayron qilgan. Halokatga uçragan joylardagi 352,5 ming imoratdan 58,7 mingtasi yer bilan yakson bölgan, qolganlari yaroqsiz holga kelgan. Qurbon bölganlar soni 6000 ga yetgan. Zilzila sodir bölgan okeandagi suv tölqini 6 m kötarilib, soatiga 640 km tezlik bilan Gavayi o.lari va Yaponiya qirğoklariga yetib borgan, yuzlab odamlarni halok qilgan. Zilzila 8 kun mobaynida 3 marta qattiq tebranişlar (afterşoklar) bilan davom etgan.
Ad.: Ibrohimov R., Kuçli zilzilalar izidan, T., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИЛИ ЗИЛЗИЛАСИ - 20-а.нинг энг даҳшатли ер қимирлашларидан бири. У тарихга «Чилидаги ҳалокат» номи билан кирган. Зилзила 1960 й. 21 май шанба куни маҳаллий вақт билан соат 5 дан 15 мин. ўтганда бошланган. Аввалига бир неча кучли тебраниш (форшоклар) бўлган. Улар одатдаги зилзилаларга ўхшаш бўлганлиги учун унчалик хавфхатар уйготмаган. Лекин эртаси куни 22 май соат 3 ларда рўй берган асосий зилзила Жан. Американи ларзага келтирган. Анд тоғларининг уз. 1000 км ва эни 300 км ли катта бўлаги (блоки) деформация туфайли бир вақтда ҳаракатга келиши бир неча зилзила ўчоқларини ҳосил қилган. Булар ичида энг ҳалокатли ер қимирлаш ўчоғидан магнитудаси 8,5 га тенг бўлган энергия ажралиб, эпицентрда сейсмик тебранишлар кучи 11 баллдан ошган. Натижада Арауко я.о.даги қишлоқлар ва Консепсьон ш. тиклаб бўлмас даражада харобага айланган. Шунингдек, Вальдивия, ПуэртоМонт, Кастро, Чильян каби бошқа бир қанча шаҳарлар 11 балли зилзиладан вайрон бўлган. ПуэртоМонтда тебраниш кудрати шу қадар кучли бўлганки, портнинг бетон тўсиклари, порт кранлари, 40 т ли вагонлар, ҳатто товар омборхоналари денгизга суриб ташланган. Ер юзасининг баъзи жойлари одам бўйи чўкиб, баъзи жойлари тик кўтарилган. Зилзиладан ҳосил бўлган сейсмик тўлқинлар Ер шарини бир неча марта айланиб чиққан. Шу сабабли Тинч океанда цунами пайдо бўлган, вулканлар, тоғ кўчкилари ҳаракатга келган ва 200 минг км2 майдонни хонавайрон қилган. Ҳалокатга учраган жойлардаги 352,5 минг иморатдан 58,7 мингтаси ер билан яксон бўлган, қолганлари яроқсиз ҳолга келган. Қурбон бўлганлар сони 6000 га етган. Зилзила содир бўлган океандаги сув тўлқини 6 м кўтарилиб, соатига 640 км тезлик билан Гавайи о.лари ва Япония қирғокларига етиб борган, юзлаб одамларни ҳалок қилган. Зилзила 8 кун мобайнида 3 марта қаттиқ тебранишлар (афтершоклар) билан давом этган.
Ад.: Иброҳимов Р., Кучли зилзилалар изидан, Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.