Çilla davri
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 93–94-b. — ziyouz.com
Çilla davri — tuğruqtn (yöldoş tuşgandan boşlab) keyingi 6 — 8 haftagaça bölgan davr. Tuğruqdan keyingi birinçi soatlar (1 sutkagaça) esa ilk çilla davri hisoblanadi. Bu muddatda köp qon ketiş holatlari kuzatiladi, şu sababli alohida e'tibor va kuzatuv talab etiladi. Xalq tabobatida Ç.d. 40 kun hisoblanib, şundan 20 kuni kiçik çilla, 20 kuni katta çilla deyiladi. Tuğrukdan söng ayol organizmining asli holiga qaytişi, çaqaloqning ona suti bilan oziqlanişini, normal ösişini ta'minlaş maqsadida Özbekistonda közi yorigan ayolga Ç.d. uçun jami 106 kun (tuğrukdan oldin va tuğruqdan keyin) dekret otpuskasi belgilangan, keyinçalik bola 2 yoşga kirgunça nafaqa tölaş, ayolning xohişiga köra bola 3 yoşga tölguniça iş joyi saqlangan holda bepul otpuska beriş qonunlaştirilgan.
Ç.d.da homiladorlik, tuğruq davrida ayol organizmi (a'zo va sistemalari)da sodir bölgan fiziologik özgarişlar asliga qaytadi (involyutsiya). Ç.d.ning 1—2kuni baçadon tubi kindik röparasida (qovdan 12 sm yuqorida) turadi. Ç.d.ning 10—12 kuni davomida baçadon qisqarib, tubi odatdagiça qov suyagi ortiga ötadi. Ç.d.ning dastlabki kunlari baçadon oğirligi 1000 g bölsa, 8hafta oxirigaça kamayib, 50—60 g ga tuşadi.
Baçadon böynining içki teşigi tuğrukdan keyin, taşqi teşigi 3haftada berkiladi. Baçadon qisqarayotgan davrida şilliq qavati ham tiklanib, astasekin baçadon içki yuzasini qoplab boradi. Ç.d.ning 3haftasiga kelib, baçadonning epiteliy qavati töla tiklanadi. Bu jarayon tugallangunga qadar tuğruq vaqtida baçadon içki yuzasida hosil bölgan jarohatlardan Ç.d.ga xos ajralma — loxiyalar kelib turadi. Loxiyalar Ç.d.ning 3—4kuni qonli, qipqizil bölib, keyin rangsizlanadi va kamayadi, 5—6 haftaga borib töxtaydi. Ç.d.da qin (diloq) tonusi tiklanadi, taşqi jinsiy a'zolar, qin va baçadon böynining çaqalangan, yirtilgan, şilingan jarohatlari bitadi. Baçadonning çözilgan boylamlari sekinasta kaltalaşib, baçadon naylari va tuxumdonlar odatdagi holiga keladi.
Ç.d.ning 2—3kuni sut bezlaril&n sut (tuğruqning 15—18kunigaça oğiz suti, keyin odatdagi sut) ajrala boşlaydi (q. Laktatsiya). Normal ötayotgan Ç.d.da çillali ayolning umumiy ahvoli yaxşi: pulsi tekis, töla, ba'zan siyrak (fiziologik bradikardiya), arterial bosimi va gavda trasi normal yoki şunga yaqin (goho yangi böşangan ayol trasi bir oz kötarilişi ham mumkin) böladi. Ç.d.da taşki jinsiy a'zolar va sut bezlarini har kuni tozalab turiş, aseptika, antiseptika qoidalariga qat'iy rioya qiliş zarur. Çunki ayol jinsiy yöllaridagi tuğruq jarohatlari, kökrak sörğiçidagi yoriqlar orqali organizmga infeksiya kirişi va çilladagi septik kasalliklar rivojlanişi mumkin.
Ç.d.da soğlom ayollarga tuğruqning 2kunidanoq organizmni baquvvatlaş, baçadon qisqarişini tezlaştiriş maqsadida maxsus gimnastika maşğulotlari kompleksi belgilanadi. Ç.d.ning 1—2kuni soğlom ayolga yengil hazm böladigan ovqatlar (sut, manniy bötqasi, qaymoq, qandli çoy, kofe), 3kundan boşlab odatdagi kaloriyali servitamin ovqatlar tavsiya qilinadi. Ç.d.da ayol aççiq, şör, ötkir dorivorli va badhazm taomlar iste'mol qilmasligi, spirtli içimlik içmasligi kerak. Normal keçayotgan Ç.d.ning 4—5 kuni tuqqan ayol tuğruqxonadan çiqariladi. Gavda trasi yuqori, şamollagan, yiringli teri kasalligi va b. infeksion kasalligi bor ayollar tuğruqxonaning maxsus bölimiga yotqiziladi.
Ad.: Bodyajina V.I., Akuşerlik (Darslik), T., 1971.
Q.: Laktatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИЛЛА ДАВРИ — туғруқтн (йўлдош тушгандан бошлаб) кейинги 6 — 8 ҳафтагача бўлган давр. Туғруқдан кейинги биринчи соатлар (1 суткагача) эса илк чилла даври ҳисобланади. Бу муддатда кўп қон кетиш ҳолатлари кузатилади, шу сабабли алоҳида эътибор ва кузатув талаб этилади. Халқ табобатида Ч.д. 40 кун ҳисобланиб, шундан 20 куни кичик чилла, 20 куни катта чилла дейилади. Туғрукдан сўнг аёл организмининг асли ҳолига қайтиши, чақалоқнинг она сути билан озиқланишини, нормал ўсишини таъминлаш мақсадида Ўзбекистонда кўзи ёриган аёлга Ч.д. учун жами 106 кун (туғрукдан олдин ва туғруқдан кейин) декрет отпускаси белгиланган, кейинчалик бола 2 ёшга киргунча нафақа тўлаш, аёлнинг хоҳишига кўра бола 3 ёшга тўлгунича иш жойи сақланган ҳолда бепул отпуска бериш қонунлаштирилган.
Ч.д.да ҳомиладорлик, туғруқ даврида аёл организми (аъзо ва системалари)да содир бўлган физиологик ўзгаришлар аслига қайтади (инволюция). Ч.д.нинг 1—2куни бачадон туби киндик рўпарасида (қовдан 12 см юқорида) туради. Ч.д.нинг 10—12 куни давомида бачадон қисқариб, туби одатдагича қов суяги ортига ўтади. Ч.д.нинг дастлабки кунлари бачадон оғирлиги 1000 г бўлса, 8ҳафта охиригача камайиб, 50—60 г га тушади.
Бачадон бўйнининг ички тешиги туғрукдан кейин, ташқи тешиги 3ҳафтада беркилади. Бачадон қисқараётган даврида шиллиқ қавати ҳам тикланиб, астасекин бачадон ички юзасини қоплаб боради. Ч.д.нинг 3ҳафтасига келиб, бачадоннинг эпителий қавати тўла тикланади. Бу жараён тугаллангунга қадар туғруқ вақтида бачадон ички юзасида ҳосил бўлган жароҳатлардан Ч.д.га хос ажралма — лохиялар келиб туради. Лохиялар Ч.д.нинг 3—4куни қонли, қипқизил бўлиб, кейин рангсизланади ва камаяди, 5—6 ҳафтага бориб тўхтайди. Ч.д.да қин (дилоқ) тонуси тикланади, ташқи жинсий аъзолар, қин ва бачадон бўйнининг чақаланган, йиртилган, шилинган жароҳатлари битади. Бачадоннинг чўзилган бойламлари секинаста калталашиб, бачадон найлари ва тухумдонлар одатдаги ҳолига келади.
Ч.д.нинг 2—3куни сут безларил&н сут (туғруқнинг 15—18кунигача оғиз сути, кейин одатдаги сут) ажрала бошлайди (қ. Лактация). Нормал ўтаётган Ч.д.да чиллали аёлнинг умумий аҳволи яхши: пульси текис, тўла, баъзан сийрак (физиологик брадикардия), артериал босими ва гавда траси нормал ёки шунга яқин (гоҳо янги бўшанган аёл траси бир оз кўтарилиши ҳам мумкин) бўлади. Ч.д.да ташки жинсий аъзолар ва сут безларини ҳар куни тозалаб туриш, асептика, антисептика қоидаларига қатъий риоя қилиш зарур. Чунки аёл жинсий йўлларидаги туғруқ жароҳатлари, кўкрак сўрғичидаги ёриқлар орқали организмга инфекция кириши ва чилладаги септик касалликлар ривожланиши мумкин.
Ч.д.да соғлом аёлларга туғруқнинг 2куниданоқ организмни бақувватлаш, бачадон қисқаришини тезлаштириш мақсадида махсус гимнастика машғулотлари комплекси белгиланади. Ч.д.нинг 1—2куни соғлом аёлга енгил ҳазм бўладиган овқатлар (сут, манний бўтқаси, қаймоқ, қандли чой, кофе), 3кундан бошлаб одатдаги калорияли сервитамин овқатлар тавсия қилинади. Ч.д.да аёл аччиқ, шўр, ўткир дориворли ва бадҳазм таомлар истеъмол қилмаслиги, спиртли ичимлик ичмаслиги керак. Нормал кечаётган Ч.д.нинг 4—5 куни туққан аёл туғруқхонадан чиқарилади. Гавда траси юқори, шамоллаган, йирингли тери касаллиги ва б. инфекцион касаллиги бор аёллар туғруқхонанинг махсус бўлимига ётқизилади.
Ад.: Бодяжина В.И., Акушерлик (Дарслик), Т., 1971.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.