Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Çilonjiyda

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96-b. — ziyouz.com

    Çilonjiyda ÇILONJIYDA, unabi, xitoy xurmosi (Ziziphus Mill.) — jumrutdoşlar oilasi, zizifus turkumiga mansub daraxt yoki buta; ekiladigan meva daraxti. Osiyo, Afrika, Şim. Amerika, Avstraliyaning tropik va subtropik mintaqalarida ösadigan 50 dan ortiq turi ma'lum. Jumladan, Örta Osiyoning toğli hududlarida mayda mevali yovvoyi turi ösadi. Xitoy Ç.si (unabi; Z.jujuba Mill.) madaniylaştirilgan. Yaponiya, Xitoy, Pokiston, Afğoniston, Özbekiston, Tojikiston, Turkmanistonda ekiladi. Daraxti bal. 8— 12 m ga boradi, tanasining yöğonligi 40—60 sm (ba'zan 4 m li buta holida ösadi). 100 y.dan ortiq yaşaydi.

    Bargi tuxumsimon, yaltiroq, çetlari mayda arra tişli. May oxiri — iyul boşlarida gullaydi, gullaşi 30—35 kun davom etadi. Guli xuşböy, ikki jinsli, mayda, sarğimtirkökiş. Özidan va çetdan çanglanadi. Mevasi 26— 32 g, uz. 3—3,5 sm, noksimon, tuxumsimon, qizğişjigarrang, yaltiroq, pösti qattiq. Sent. oxirida pişadi. Eti oç yaşil, oq, şirin. Tarkibida 19—20% qand, 0,3— 0,5% kislota, 2,8—2,9% oqsil, 1,73% kul moddasi, 500—523 mg% S va R, A vitaminlari; ildiz, barg va pöstloğida 4—9,5% oşlovçi modda bor; şifobaxş.

    Ç. namsevar, qurğoqçilik va sovuqqa çidamli, bahorgi qorasovuqsan zararlanmaydi. Köçati ötqazilgaç 2—4yili hosilga kiradi. 18—20 yoşida bir tup daraxti 40—45 kg meva beradi. Hosildorligi 150—200 s/ga. Qalamça, payvandlaş yöli bilan hamda uruğidan köpaytiriladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, quritiladi, sukatlar, murabbo, kompotlar, konserva qilinadi.

    Özbekistonning barça viloyatlarida 1967 y.dan Xitoy va 1934 y.da Kaliforniya (AQŞ)dan keltirilgan Tan Yanszao, U Sinxun navlari ekiladi.

    Zararkunanda va kasalliklari. Ç. kasallik va zararkunandalarga çidamli. Mevasiga Ç. paşşasi katta zarar yetkazadi. Kuraş çoralari qöllanilmaganda çilonjiyda paşşasi qurtlari mevaning 90—95% ini zararlaydi.

    Ad..Toşmatov L., Çilonjiyda, T., 1962; Pomologiya Uzbekistana, T., 1983; Ahm ye do v Ö.A., Xol matov H.H., Çilonjiyda dorivor ösimlik, T., 1993.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЧИЛОНЖИЙДА, унаби, хитой хурмоси (Ziziphus Mill.) — жумрутдошлар оиласи, зизифус туркумига мансуб дарахт ёки бута; экиладиган мева дарахти. Осиё, Африка, Шим. Америка, Австралиянинг тропик ва субтропик минтақаларида ўсадиган 50 дан ортиқ тури маълум. Жумладан, Ўрта Осиёнинг тоғли ҳудудларида майда мевали ёввойи тури ўсади. Хитой Ч.си (унаби; Z.jujuba Mill.) маданийлаштирилган. Япония, Хитой, Покистон, Афғонистон, Ўзбекистон, Тожикистон, Туркманистонда экилади. Дарахти бал. 8— 12 м га боради, танасининг йўғонлиги 40—60 см (баъзан 4 м ли бута ҳолида ўсади). 100 й.дан ортиқ яшайди.

    Барги тухумсимон, ялтироқ, четлари майда арра тишли. Май охири — июль бошларида гуллайди, гуллаши 30—35 кун давом этади. Гули хушбўй, икки жинсли, майда, сарғимтиркўкиш. Ўзидан ва четдан чангланади. Меваси 26— 32 г, уз. 3—3,5 см, ноксимон, тухумсимон, қизғишжигарранг, ялтироқ, пўсти қаттиқ. Сент. охирида пишади. Эти оч яшил, оқ, ширин. Таркибида 19—20% қанд, 0,3— 0,5% кислота, 2,8—2,9% оқсил, 1,73% кул моддаси, 500—523 мг% С ва Р, А витаминлари; илдиз, барг ва пўстлоғида 4—9,5% ошловчи модда бор; шифобахш.

    Ч. намсевар, қурғоқчилик ва совуққа чидамли, баҳорги қорасовуқцан зарарланмайди. Кўчати ўтқазилгач 2—4йили ҳосилга киради. 18—20 ёшида бир туп дарахти 40—45 кг мева беради. Ҳосилдорлиги 150—200 ц/га. Қаламча, пайвандлаш йўли билан ҳамда уруғидан кўпайтирилади. Меваси янгилигида ейилади, қуритилади, цукатлар, мураббо, компотлар, консерва қилинади.

    Ўзбекистоннинг барча вилоятларида 1967 й.дан Хитой ва 1934 й.да Калифорния (АҚШ)дан келтирилган Тан Янцзао, У Синхун навлари экилади.

    Зараркунанда ва касалликлари. Ч. касаллик ва зараркунандаларга чидамли. Мевасига Ч. пашшаси катта зарар етказади. Кураш чоралари қўлланилмаганда чилонжийда пашшаси қуртлари меванинг 90—95% ини зарарлайди.

    Ад..Тошматов Л., Чилонжийда, Т., 1962; Помология Узбекистана, Т., 1983; Аҳм е до в Ў.А., Хол матов Ҳ.Ҳ., Чилонжийда доривор ўсимлик, Т., 1993.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.