Çilpiş
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 97-b. — ziyouz.com
Çilpiş ÇILPIŞ, çekanka, dekapitatsiya — ösimlikni böyiga ösişdan töxtatiş, hosil töplaş va yetilişini tezlatiş maqsadida ösiş nuqtasi yoki hosil novdaning uçki qismini olib taşlaş; qöşimça agrotexnika tadbirlaridan biri. Ç. şakllanayotgan hosilga oziq moddalarning yetib kelişini kuçaytiradi, ularning rivojlanişiga qulay şaroit yaratadi. Asosan, ğöza, tok, mevali daraxtlar, tamaki, kanakunjut, pomidor va b. çilpiladi. Ğözani Ç.da uning poyasi va yon şoxlari uçi olib taşlanadi. Agrotexnik nuqtai nazardan yoruğlik va issiqlik rejimini yaxşilaydi, kösaklarning ortiqça tökilib ketmasligiga, tupning yotib qolmasligiga yordam beradi, hosildorlikni 1—4% ga oşiradi. Tolaning yetilişini va çanoqning oçilişini tezlaştiradi. Odatda, Ç. ğöza yalpi kösaklay boşlagan paytda — örta tolali ğözada 14— 16, ingiçka tolali ğözada 20—22 hosil şoxi şakllanganda — iyulning örtalari — avg.ning birinçi ön kunligida ötkaziladi. Asosiy poya uçi 4—6 sm, yon şoxlar uçi 2—3 sm uzunlikda çilpib taşlanadi. Ğözani Ç. qölda yoki maxsus Ç. moslamalari, maşinalarda ötkaziladi. Tokni Ç. novdalarining pişişini tezlaştiradi, ularda oziq moddalarning töplanişiga yordam beradi, qişga çidamliligini oşiradi, yetarli yoruglik, havo, issiqlik ta'sirida ğujumlari yirik, rangdor va şirali böladi. Ç. suğoriladigan hosilli tokzorlarda yaxşi samara beradi. Toklar, birinçi marta şöra xomtokda (1—2 sm), asosan, ikkinçi marta avg. ning 2ön kunligida novdalarning ösiş davri sekinlaşganda çilpiladi, bunda novdalar uçining 1/3 — 1/4 qismi olib taşlanadi. Sabzavotç i l i kda bodring va pomidor (issiqxonalarda avg.da ekilgan pomidor 7— 9 şoxi ustidan)ni Ç. ğovlaşga yöl qöymay, hosil şox (palak) larini köpaytiradi. Baklajon, bryussel karami, uruğlikka ekilgan lavlagi ham çilpiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИЛПИШ, чеканка, декапитация — ўсимликни бўйига ўсишдан тўхтатиш, ҳосил тўплаш ва етилишини тезлатиш мақсадида ўсиш нуқтаси ёки ҳосил новданинг учки қисмини олиб ташлаш; қўшимча агротехника тадбирларидан бири. Ч. шаклланаётган ҳосилга озиқ моддаларнинг етиб келишини кучайтиради, уларнинг ривожланишига қулай шароит яратади. Асосан, ғўза, ток, мевали дарахтлар, тамаки, канакунжут, помидор ва б. чилпилади. Ғўзани Ч.да унинг пояси ва ён шохлари учи олиб ташланади. Агротехник нуқтаи назардан ёруғлик ва иссиқлик режимини яхшилайди, кўсакларнинг ортиқча тўкилиб кетмаслигига, тупнинг ётиб қолмаслигига ёрдам беради, ҳосилдорликни 1—4% га оширади. Толанинг етилишини ва чаноқнинг очилишини тезлаштиради. Одатда, Ч. ғўза ялпи кўсаклай бошлаган пайтда — ўрта толали ғўзада 14— 16, ингичка толали ғўзада 20—22 ҳосил шохи шаклланганда — июлнинг ўрталари — авг.нинг биринчи ўн кунлигида ўтказилади. Асосий поя учи 4—6 см, ён шохлар учи 2—3 см узунликда чилпиб ташланади. Ғўзани Ч. қўлда ёки махсус Ч. мосламалари, машиналарда ўтказилади. Токни Ч. новдаларининг пишишини тезлаштиради, уларда озиқ моддаларнинг тўпланишига ёрдам беради, қишга чидамлилигини оширади, етарли ёруглик, ҳаво, иссиқлик таъсирида ғужумлари йирик, рангдор ва ширали бўлади. Ч. суғориладиган ҳосилли токзорларда яхши самара беради. Токлар, биринчи марта шўра хомтокда (1—2 см), асосан, иккинчи марта авг. нинг 2ўн кунлигида новдаларнинг ўсиш даври секинлашганда чилпилади, бунда новдалар учининг 1/3 — 1/4 қисми олиб ташланади. Сабзавотч и л и кда бодринг ва помидор (иссиқхоналарда авг.да экилган помидор 7— 9 шохи устидан)ни Ч. ғовлашга йўл қўймай, ҳосил шох (палак) ларини кўпайтиради. Баклажон, брюссель карами, уруғликка экилган лавлаги ҳам чилпилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.