Çimboy qözğolonlari

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 100–101-b. — ziyouz.com

Çimboy qözğolonlari - Qoraqalpoğistonda sovet hokimiyatiga qarşi 1919—20, 1929 y.larda kötarilgan xalq qözğolonlari.

Birinçi Çimboy qözğoloni (1919— 20)ga Eşonzoda Xon Maxsum (Ubaydulla Otaullayeviç Bohauatdinov; 1887— 1956) va Qönğirotning sobiq begi Qutlimurot biy (u Bola biy nomi bilan maşhur bölgan) rahbarlik qilişgan. Qözğolonçilar 40 ming kişi Çimboy va Möynoq tumanlarini bolşeviklardan ozod qilib (1919 y. 17 avg.), Nukusni işğol qilişgan. Junaidxon 60 kişilik qurolli guruhni harbiy yordamga jönatgan. Amudaryo bölimining şim. tumanlarida ham bolşeviklar xukumati ağdarilib, xalq hokimiyati örnatilgan. M. Filçev (urallik kazak) boşçiligida Çimboyda tuzilgan xalq hukumati tarkibiga nufuzli qrraqalpoqlardan Xon Maxsum, Bola biy, I. Odilov, I. Niyozov, S. Pirnazarov va Ural kazaklari kiritilgan.

Keyinçalik Turkiston komissiyasi maxsus vakili G. Skalov bilan qözğolon rahbarlari örtasida sulh bitimi imzolanib, sovet hukumati qözğolonçilarga amnistiya e'lon qilgan (1920 y. 18 fev.). Biroq oradan köp ötmay bolşeviklar qözğolon rahbarlari — Xon Maxsum va b. (jami 24 kişi) ni hibsga olişgan (1921 y. fev.) hamda Semipalatinsk va Tomsk viloyatlariga surgun qilişgan. Yirik yer egalari va savdogarlar (75 kişi)dan katta miqdorda tovon puli undirilgan. Sovet xrkimiyati qözğolon qatnaşçilarining köpçiligini qatağon qilgan.

Ikkinçi Çimboy qözğoloni (Taxtaköpir voqealari; 1929) Qoraqalpoğiston avtonom viloyati (bu paytda u Qozoğiston ASSR tarkibida edi)da 1929 y. q.x.ni jamoalaştiriş va aholidan katta miqdorda soliq va turli yiğinlar undirişiga qarşi kötarilgan. Sovet hokimiyatidan norozi kuçlar 1929 y. iyul — sent. da Çimboyda yaşirin kengaşlar ötkazib, qözğolon rejasini tuzişgan. 1929 y. 26 sent.dagi kengaşda xalq hukumati taşkil etilib, Abdujalil Maxsum Ismatullayev (1879— 1930; viloyat sudi raisining sobiq boşliği) — hukumat boşliği (xon), Karimberdi Oxun Nurullayev — adliya vaziri (qozikalon), Borliqboy Nurumov (sobiq bölis boşliği; uruğ rahbari) — harbiy vazir lavozimiga saylanişgan. Qurolli guruh tuzilib, qözğolonga puxta hozirlik körilgan.

Qözğolon 1929 y. 27 sent.da Taxtaköpirda boşlangan. Karimberdi Oxun boşçiligidagi qözğolonçilar (200 kişidan ortiq) Taxtaköpirda sovet hokimiyatini ağdarib taşlaşgan. 1929 y. 28 sent.da VKP(b) Qoraqalpoğiston viloyat komiteti Çimboy va Taxtaköpirdagi voqealar munosabati bilan poytaxt Törtkölda favqulodda holat e'lon qilgan. Taxtaköpirga harbiy jazo otryadi yuborilgan. Viloyat rahbarlari P. Varlamov va K. Ollaberganov VKP(b) MK Örta Osiyo byurosidan şoşilinç harbiy yordam söraşgan. Qözğolonçilar Xorazm va Toşhovuz okruglarida bolşeviklarga qarşi kuraşayotgan milliy kuçlar (Junaidxon va b.) bilan aloqalar örnatişgan. Qözğolon Qoraqalpoğistonning boşqa hududlariga ham keng tarqalgan. Unda hatto ayollar faol qatnaşgan. Qözğolon Toşkent, Qizilörda, Moskvadagi sovet rejimi rahbarlarini jiddiy taşvişga solgan. VKP(b) MK Xorazm vohasiga Griçmanov boşçiligida maxsus harbiy otryad jönatgan. Örta Osiyo harbiy okrugining 84otliq polki xam qözğolonni bostiriş uçun safarbar qilingan. OGPUning viloyat bölimi harbiy jazo operatsiyalari vaqtida qözğolon rahbarlari va iştirokçilaridan Xöjaylida (74 kişi), Qönğirotda (64 kişi), Taxtaköpirda (44 kişi) va b. hibsga olingan. Surgundan qaytgan Xon Maxsum ham qamoqqa taşlangan. 1929 y. dek. da bölgan Qozoğiston ASSR Oliy sudining sayyor sessiyasida 16 kişi otişga hukm qilingan, 26 kişi turli muddatga ozodlikdan mahrum etilgan. Bundan taşqari «Çimboy aksilinqilobiy taşkiloti»ning 36 a'zosi (K. Nurullayev, T. Saparov, A. Sodiqov va b.) maxsus «uçlik» qarori bilan otişga, 13 kişi konslagerlarga yuborişga hukm qilingan. Qözğolonçilarning oila a'zolari ham qamoqqa olingan va surgun qilingan.

Ad.: Allaniyozov T.K., «Kontrrevolyutsiya» v Kazaxstane: Çimbayskiy variant, Almati, 1999; Özbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Istoriya Uzbekistana (19171991 gg.), T.,2002;Abdullayeva Ya., Qoraqalpoğiston xotinqizlari: keça va bugun. XIX asrning oxiri va XX asr, T., 2004.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧИМБОЙ ҚЎЗҒОЛОНЛАРИ - Қорақалпоғистонда совет ҳокимиятига қарши 1919—20, 1929 й.ларда кўтарилган халқ қўзғолонлари.

Биринчи Чимбой қўзғолони (1919— 20)га Эшонзода Хон Махсум (Убайдулла Отауллаевич Боҳауатдинов; 1887— 1956) ва Қўнғиротнинг собиқ беги Қутлимурот бий (у Бола бий номи билан машҳур бўлган) раҳбарлик қилишган. Қўзғолончилар 40 минг киши Чимбой ва Мўйноқ туманларини большевиклардан озод қилиб (1919 й. 17 авг.), Нукусни ишғол қилишган. Жунаидхон 60 кишилик қуролли гуруҳни ҳарбий ёрдамга жўнатган. Амударё бўлимининг шим. туманларида ҳам большевиклар хукумати ағдарилиб, халқ ҳокимияти ўрнатилган. М. Фильчев (ураллик казак) бошчилигида Чимбойда тузилган халқ ҳукумати таркибига нуфузли қррақалпоқлардан Хон Махсум, Бола бий, И. Одилов, И. Ниёзов, С. Пирназаров ва Урал казаклари киритилган.

Кейинчалик Туркистон комиссияси махсус вакили Г. Скалов билан қўзғолон раҳбарлари ўртасида сулҳ битими имзоланиб, совет ҳукумати қўзғолончиларга амнистия эълон қилган (1920 й. 18 фев.). Бироқ орадан кўп ўтмай большевиклар қўзғолон раҳбарлари — Хон Махсум ва б. (жами 24 киши) ни ҳибсга олишган (1921 й. фев.) ҳамда Семипалатинск ва Томск вилоятларига сургун қилишган. Йирик ер эгалари ва савдогарлар (75 киши)дан катта миқдорда товон пули ундирилган. Совет хркимияти қўзғолон қатнашчиларининг кўпчилигини қатағон қилган.

Иккинчи Чимбой қўзғолони (Тахтакўпир воқеалари; 1929) Қорақалпоғистон автоном вилояти (бу пайтда у Қозоғистон АССР таркибида эди)да 1929 й. қ.х.ни жамоалаштириш ва аҳолидан катта миқдорда солиқ ва турли йиғинлар ундиришига қарши кўтарилган. Совет ҳокимиятидан норози кучлар 1929 й. июль — сент. да Чимбойда яширин кенгашлар ўтказиб, қўзғолон режасини тузишган. 1929 й. 26 сент.даги кенгашда халқ ҳукумати ташкил этилиб, Абдужалил Махсум Исматуллаев (1879— 1930; вилоят суди раисининг собиқ бошлиғи) — ҳукумат бошлиғи (хон), Каримберди Охун Нуруллаев — адлия вазири (қозикалон), Борлиқбой Нурумов (собиқ бўлис бошлиғи; уруғ раҳбари) — ҳарбий вазир лавозимига сайланишган. Қуролли гуруҳ тузилиб, қўзғолонга пухта ҳозирлик кўрилган.

Қўзғолон 1929 й. 27 сент.да Тахтакўпирда бошланган. Каримберди Охун бошчилигидаги қўзғолончилар (200 кишидан ортиқ) Тахтакўпирда совет ҳокимиятини ағдариб ташлашган. 1929 й. 28 сент.да ВКП(б) Қорақалпоғистон вилоят комитети Чимбой ва Тахтакўпирдаги воқеалар муносабати билан пойтахт Тўрткўлда фавқулодда ҳолат эълон қилган. Тахтакўпирга ҳарбий жазо отряди юборилган. Вилоят раҳбарлари П. Варламов ва К. Оллаберганов ВКП(б) МК Ўрта Осиё бюросидан шошилинч ҳарбий ёрдам сўрашган. Қўзғолончилар Хоразм ва Тошҳовуз округларида большевикларга қарши курашаётган миллий кучлар (Жунаидхон ва б.) билан алоқалар ўрнатишган. Қўзғолон Қорақалпоғистоннинг бошқа ҳудудларига ҳам кенг тарқалган. Унда ҳатто аёллар фаол қатнашган. Қўзғолон Тошкент, Қизилўрда, Москвадаги совет режими раҳбарларини жиддий ташвишга солган. ВКП(б) МК Хоразм воҳасига Гричманов бошчилигида махсус ҳарбий отряд жўнатган. Ўрта Осиё ҳарбий округининг 84отлиқ полки хам қўзғолонни бостириш учун сафарбар қилинган. ОГПУнинг вилоят бўлими ҳарбий жазо операциялари вақтида қўзғолон раҳбарлари ва иштирокчиларидан Хўжайлида (74 киши), Қўнғиротда (64 киши), Тахтакўпирда (44 киши) ва б. ҳибсга олинган. Сургундан қайтган Хон Махсум ҳам қамоққа ташланган. 1929 й. дек. да бўлган Қозоғистон АССР Олий судининг сайёр сессиясида 16 киши отишга ҳукм қилинган, 26 киши турли муддатга озодликдан маҳрум этилган. Бундан ташқари «Чимбой аксилинқилобий ташкилоти»нинг 36 аъзоси (К. Нуруллаев, Т. Сапаров, А. Содиқов ва б.) махсус «учлик» қарори билан отишга, 13 киши концлагерларга юборишга ҳукм қилинган. Қўзғолончиларнинг оила аъзолари ҳам қамоққа олинган ва сургун қилинган.

Ад.: Алланиёзов Т.К., «Контрреволюция» в Казахстане: Чимбайский вариант, Алматы, 1999; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; История Узбекистана (19171991 гг.), Т.,2002;Абдуллаева Я., Қорақалпоғистон хотинқизлари: кеча ва бугун. XIX асрнинг охири ва XX аср, Т., 2004.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.