Çin
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 105-b. — ziyouz.com
Çin — qad. turkiy xalklar yaşagan joy nomi. «Uluğ», «mustahkam» degan ma'noni bildiradi. Koşğariyning «Devonu lugotit turk» asarida Ç. aslida uçga bölinadi. Birinçisi Yuqori Ç. bölib — buni Tabğaç (Tavğaç) deydilar, ikkinçisi örta Ç. bölib — buni Xitoy deydilar, uçinçisi Quyi Ç. bölib buni Barxan deydilar. Lekin hozir Tabğaç — Moçin, Xitoy — Çin, Barxan — Qaşqar deb yuritiladi deb yozadi. Yana şu kitobda Ç.dan Moçingaça bölgan hududda 20 turkiy qabilaning biri xitoylar (qitonlar, kidanlar) yaşaganligi aytilgan. Koşğariy Ç. deb nomlagan Kidon (Qiton) davlati (916—1125) Xitoyning şim.da, şarqda Uluğ okeangaça, şim.da Baykalgaça, ğarbda Oltoy toğlarigaça bölgan hududni egallagan. Mazkur joyda, xitoy manbalaridagi turkiy xalqlarning ajdodlari — Llar istiqomat qilganlar.
Xitoyda Min(Ming) sulolasi (1368—1644) davrida Xitoyning jan. da istiqomat qilib kelgan aholi (xanzular), Xitoyning şim.dagi kidonlar (xitoylar) hududini egallaşgan. Ular son jihatdan köp bölgan, şu tufayli kidonlar xanzularga singib ketadi. Ularning Markaziy Osiyoga surilgan bir qismi (qoraxitoylar) köçmançi turkiy qabilalarning tarkibiga singib ketadi.
1644 y. Ç. hududidan çiqqan Manjur imperiyasi Jan. Xitoyni (Jungguoni) bosib olgandan söng, imperiya nomini «Çing» deb atadi. Söngra mazkur imperiya örta va Quyi Ç. ni ham egalladi. Yevropaliklar Manjur imperiyasini Şin, Çina, Çayna, Xina deb talaffuz qilgan. Keyinçalik bu nom Xitoyga taalluqli bölib qolgan. Arab, forsiy, turkiy manba va adabiyotlarda 20-a.ning boşlari ga qadar turkiy xalklarning qad. maskanlari Ç. va Moçin (Uluğçin) deb tilga olinadi.
Abduxoliq Aytboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИН — қад. туркий халклар яшаган жой номи. «Улуғ», «мустаҳкам» деган маънони билдиради. Кошғарийнинг «Девону луготит турк» асарида Ч. аслида учга бўлинади. Биринчиси Юқори Ч. бўлиб — буни Табғач (Тавғач) дейдилар, иккинчиси ўрта Ч. бўлиб — буни Хитой дейдилар, учинчиси Қуйи Ч. бўлиб буни Бархан дейдилар. Лекин ҳозир Табғач — Мочин, Хитой — Чин, Бархан — Қашқар деб юритилади деб ёзади. Яна шу китобда Ч.дан Мочингача бўлган ҳудудда 20 туркий қабиланинг бири хитойлар (қитонлар, киданлар) яшаганлиги айтилган. Кошғарий Ч. деб номлаган Кидон (Қитон) давлати (916—1125) Хитойнинг шим.да, шарқда Улуғ океангача, шим.да Байкалгача, ғарбда Олтой тоғларигача бўлган ҳудудни эгаллаган. Мазкур жойда, хитой манбаларидаги туркий халқларнинг аждодлари — Ллар истиқомат қилганлар.
Хитойда Мин(Минг) сулоласи (1368—1644) даврида Хитойнинг жан. да истиқомат қилиб келган аҳоли (ханзулар), Хитойнинг шим.даги кидонлар (хитойлар) ҳудудини эгаллашган. Улар сон жиҳатдан кўп бўлган, шу туфайли кидонлар ханзуларга сингиб кетади. Уларнинг Марказий Осиёга сурилган бир қисми (қорахитойлар) кўчманчи туркий қабилаларнинг таркибига сингиб кетади.
1644 й. Ч. ҳудудидан чиққан Манжур империяси Жан. Хитойни (Жунггуони) босиб олгандан сўнг, империя номини «Чинг» деб атади. Сўнгра мазкур империя ўрта ва Қуйи Ч. ни ҳам эгаллади. Европаликлар Манжур империясини Шин, Чина, Чайна, Хина деб талаффуз қилган. Кейинчалик бу ном Хитойга тааллуқли бўлиб қолган. Араб, форсий, туркий манба ва адабиётларда 20-а.нинг бошлари га қадар туркий халкларнинг қад. масканлари Ч. ва Мочин (Улуғчин) деб тилга олинади.
Абдухолиқ Айтбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.