Çingiz Töraquloviç Aytmatov
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 247–248-b. — ziyouz.com
Aytmatov Çingiz Töraquloviç (1928.12.12, Qirğiziston, Şakar qişloği) — qirğiz yozuvçisi, davlat, jamoat arbobi, diplomat. Qirğiziston xalq yozuvçisi (1968). Qirğiziston FA akad. (1974). Qirğiziston q.x. in-tini tamomlagan (1953). 1956 — 58 y.lari Moskvadagi yozuvçilar uyuşmasi Oliy adabiyot kursi tinglovçisi. Asarlarini qirğiz va rus tilida yozadi. Ilk hikoyalari 1950 y.larda bosilgan. «Baydamtol sohillarida» (1955), «Yuzma-yuz» (1957) asarlari ötkir syujet, kuçli içki ruhiy ziddiyatlarga boy. «Jamila» (1958), «Sarvqomat dilbarim» (1961), «Bötaköz», «Birinçi muallim» (1962), «Momo yer», «Somon yöli» (1963), «Alvido, ey Gulsari» (1966) kabi qissalarida muhabbat mavzui katta ehtiros b-n tarannum etilgan. A.ning «Toğ va çöl qissalari» turkumiga kirgan asarlari yuksak baholandi. A.ning «Oqkema» (1970) qissasida insoniy gözallik, ezgulik va hayot ziddiyatlari, ekologiya muammolari teran tadqiq etiladi. «Oq kema» kinofilmi ham asar kabi şuhrat qozondi. «Dengiz yoqalab çopayotgan olapar» (1977) qissasida muhim ma'naviy masalalar, şöro davridagi hayotning maş'um manzaralari öz ifodasini topgan.
«Asrga tatigulik kun» (1980), «Qiyomat» (1986), «Kassandra tamğasi» (1990) romanlarida zamonamizning umuminsoniy tomonlari, ona Sayyoramizning taqdiri, kuçli falsafiy, axloqiy va ijtimoiy muammolar kötarilgan. Ötmişini unutgan, hissiz, hamma narsaga loqayd, itoat-u, buyruqni bajarişdan boşqa narsani bilmaydigan, tuyğu, noziq hissiyotlari söngan manqurt obrazi tasviri A. ijodining muhim qirralaridan biri böldi.
A.ning «Çöqqida qolgan ovçining ohi zori» (M. Şoxonov b-n hamkorlikda) asari ma'naviyatga bağişlangan. A. prozasida ruhiyat tahlili an'anaviy folklor, mifologiya, obrazlilik b-n uyğunlaşib ketadi. Unda masal, ramziylikka moyillik sezilarli darajadadir.
A. «Inostrannaya literatura» (Moskva) jurnaliga muharrir (1980 — 90), 1990 y.dan sobiq SSSRning, söng RFning, 1991 y.dan Qirğiziston Respublikasining Lyuksemburg, Belgiyadagi elçisi. A. taşkil etgan «Issiqköl forumi» xalqaro tinçlik harakati, muhim ijtimoiy masalalarni hal etişda samarali ta'sir ötkazmoqda. Markaziy Osiyo xalqlari madaniyati assambleyasi Prezidenti (1995). A.ning asarlari jahonning 154 tiliga tarjima qilinib, 20 mln.dan ortiq nusxada çop etilgan (1999). «Sarvqomat dilbarim» («Dovon»), «Bötaköz» («Jazirama»), «Birinçi muallim», «Jamila», «Alvido, ey Gulsari» va b. ekranlaştirilgan, özbek va çet el teatrlarida sahnalaştirilgan. «Momo yer» asariga I. Akbarov musiqa yozgan. A.ning qariyb hamma asarlari özbek tilida naşr etilgan. A. özbek adabiyoti, umuman, özbek madaniyati tarixini yuksak baholab, «Qadim-qadim özbek madaniyatining Örta Osiyoga körsatgan ta'sirini köhna Vizantiyaning Qadim Rusga körsatgan ta'siri b-n qiyoslaş mumkin», deb hisoblaydi. A. Özbekiston Respublikasining «Döstlik» (1995), «Buyuk xizmatlari uçun» (1998) ordenlari b-n mukofotlangan. Qirğiziston Respublikasida Xalqaro Çingiz Aytmatov nomidagi «Oltin medal» mukofoti ta'sis etilgan (1999).
As: Tanlangan asarlar [ikki jildli], T.. 1978; Aytmatov Ç.: Stati, vistupleniya, dialogi, intervyu, M., 1988; Asrga tatigulik kun; Qiyomat, romanlar, T., 1998.
Ad.: Mirza-Axmedova P. M., Natsionalnaya epiçeskaya traditsiya v tvorçestve Çingiza Aytmatova, T., 1980; Gaçev G., Çingiz Aytmatov i mirovaya literatura, Frunze, 1982; Axmatal iyev A. A, Çingiz Aytmatov i vzaimosvyazi literatur, Bişkek, 1991.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЙТМАТОВ Чингиз Тўрақулович (1928.12.12, Қирғизистон, Шакар қишлоғи) — қирғиз ёзувчиси, давлат, жамоат арбоби, дипломат. Қирғизистон халқ ёзувчиси (1968). Қирғизистон ФА акад. (1974). Қирғизистон қ.х. ин-тини тамомлаган (1953). 1956 — 58 й.лари Москвадаги ёзувчилар уюшмаси Олий адабиёт курси тингловчиси. Асарларини қирғиз ва рус тилида ёзади. Илк ҳикоялари 1950 й.ларда босилган. «Байдамтол соҳилларида» (1955), «Юзма-юз» (1957) асарлари ўткир сюжет, кучли ички руҳий зиддиятларга бой. «Жамила» (1958), «Сарвқомат дилбарим» (1961), «Бўтакўз», «Биринчи муаллим» (1962), «Момо ер», «Сомон йўли» (1963), «Алвидо, эй Гулсари» (1966) каби қиссаларида муҳаббат мавзуи катта эҳтирос б-н тараннум этилган. А.нинг «Тоғ ва чўл қиссалари» туркумига кирган асарлари юксак баҳоланди. А.нинг «Оқкема» (1970) қиссасида инсоний гўзаллик, эзгулик ва ҳаёт зиддиятлари, экология муаммолари теран тадқиқ этилади. «Оқ кема» кинофильми ҳам асар каби шуҳрат қозонди. «Денгиз ёқалаб чопаётган олапар» (1977) қиссасида муҳим маънавий масалалар, шўро давридаги ҳаётнинг машъум манзаралари ўз ифодасини топган.
«Асрга татигулик кун» (1980), «Қиёмат» (1986), «Кассандра тамғаси» (1990) романларида замонамизнинг умуминсоний томонлари, она Сайёрамизнинг тақдири, кучли фалсафий, ахлоқий ва ижтимоий муаммолар кўтарилган. Ўтмишини унутган, ҳиссиз, ҳамма нарсага лоқайд, итоат-у, буйруқни бажаришдан бошқа нарсани билмайдиган, туйғу, нозиқ ҳиссиётлари сўнган манқурт образи тасвири А. ижодининг муҳим қирраларидан бири бўлди.
А.нинг «Чўққида қолган овчининг оҳи зори» (М. Шохонов б-н ҳамкорликда) асари маънавиятга бағишланган. А. прозасида руҳият таҳлили анъанавий фольклор, мифология, образлилик б-н уйғунлашиб кетади. Унда масал, рамзийликка мойиллик сезиларли даражададир.
А. «Иностранная литература» (Москва) журналига муҳаррир (1980 — 90), 1990 й.дан собиқ СССРнинг, сўнг РФнинг, 1991 й.дан Қирғизистон Республикасининг Люксембург, Бельгиядаги элчиси. А. ташкил этган «Иссиқкўл форуми» халқаро тинчлик ҳаракати, муҳим ижтимоий масалаларни ҳал этишда самарали таъсир ўтказмоқда. Марказий Осиё халқлари маданияти ассамблеяси Президенти (1995). А.нинг асарлари жаҳоннинг 154 тилига таржима қилиниб, 20 млн.дан ортиқ нусхада чоп этилган (1999). «Сарвқомат дилбарим» («Довон»), «Бўтакўз» («Жазирама»), «Биринчи муаллим», «Жамила», «Алвидо, эй Гулсари» ва б. экранлаштирилган, ўзбек ва чет эл театрларида саҳналаштирилган. «Момо ер» асарига И. Акбаров мусиқа ёзган. А.нинг қарийб ҳамма асарлари ўзбек тилида нашр этилган. А. ўзбек адабиёти, умуман, ўзбек маданияти тарихини юксак баҳолаб, «Қадим-қадим ўзбек маданиятининг Ўрта Осиёга кўрсатган таъсирини кўҳна Византиянинг Қадим Русга кўрсатган таъсири б-н қиёслаш мумкин», деб ҳисоблайди. А. Ўзбекистон Республикасининг «Дўстлик» (1995), «Буюк хизматлари учун» (1998) орденлари б-н мукофотланган. Қирғизистон Республикасида Халқаро Чингиз Айтматов номидаги «Олтин медаль» мукофоти таъсис этилган (1999).
Ас: Танланган асарлар [икки жилдли], Т.. 1978; Айтматов Ч.: Статьи, выступления, диалоги, интервью, М., 1988; Асрга татигулик кун; Қиёмат, романлар, Т., 1998.
Ад.: Мирза-Ахмедова П. М., Национальная эпическая традиция в творчестве Чингиза Айтматова, Т., 1980; Гачев Г., Чингиз Айтматов и мировая литература, Фрунзе, 1982; Ахматал иев А. А, Чингиз Айтматов и взаимосвязи литератур, Бишкек, 1991.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.