Çingizxon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 106–107-b. — ziyouz.com
Çingizxon (asl ismi Temujin, Temuçin) (taxm. 1155, Önon daryosi yaqinidagi Delpun Böldan mavzei — 1227.25.8) — Möğullar davlati asosçisi, sarkarda. Möğul qabilalari ittifoqi — tayjiutlar sardori Yasugay bahodirning Öelun Fujin (xotun) dan tuğilgan tönğiç farzandi. 13 yoşyda otasidan yetim qolgan Ç. 27 yil davomida bir qança uruğ va qabilalarni tayjiutlar atrofida birlaştiriş maqsadida harbiy harakatlar olib borgan. 1195—1204 y.larda Ç. keraitlar boşliği Vanxon Töğril (Önxon) bilan ittifoqsa merkit, nayman, kuralas, ikiras, durban, tatar va h.k. qabilalarni böysundiradi. Biroq, keyinçalik ular orasiga adovat tuşgan. 1204 y. Önxon bilan bölgan jangda ğalaba qozongan Ç. xonlik taxtini egallaydi. 1206 y. möğul aslzodalari, nöyonlari iştirokida buyuk qurultoyda «çingiz» (tengiz — dengiz, okean) unvoni bilan sarafroz etiladi (Uluğxon ma'nosida) va barça qabila, uruğ, elatlarning buyuk xoni deb e'lon qilinadi. Davlatning içki va taşqi siyosatini tartibga solişda Ç. tomonidan e'lon qilingan qonunlar töplami — yaso (yasoq) muhim rol öynaydi. Ming kişilik şaxsiy gvardiya hamda yuz ming jangçidan iborat otliq armiyani şakllantirgan Ç. Sibirdagi bir neçta qabila va elatlarni (1207), Şim. Xitoyni (1211 — 15), Örta Osiyoni (1219—21), Xuroson, Eronni (1221—24) öz tasarrufiga kiritadi. Möğullar tomonidan zabt etilgan hududlar vayron qilingan, aholisi qyrib taşlangan, qullikka mahkum etilgan. 1224 y. Ç. Möğullar davlatini 4 öğli — Jöji, Çiğatoy, Öqtoy va Tulilarga taqsimlab bergan. Şim. Xitoydagi tangut qabilalarining Sisya davlati (10—13-a.lar)ga qarşi yuriş qilgan vaqtida Ç. oğir dard tufayli vafot etadi. Uni Möğulistondagi Burxon—Xaldun toğ etagida dafn etişadi.
Ad.: U temişxadji , Çingizname, AlmaAta, 1992; K i çanov Ye.I., Jizn Temuçjina, dumavşego pokorit mir, Bişkek, 1993; Sultanov T.I., Podnyatiye na beloy koşme. Potomki Çingizxana, Almati, 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИНГИЗХОН (асл исми Тэмужин, Темучин) (тахм. 1155, Ўнон дарёси яқинидаги Делпун Бўлдан мавзеи — 1227.25.8) — Мўғуллар давлати асосчиси, саркарда. Мўғул қабилалари иттифоқи — тайжиутлар сардори Ясугай баҳодирнинг Ўэлун Фужин (хотун) дан туғилган тўнғич фарзанди. 13 ёшйда отасидан етим қолган Ч. 27 йил давомида бир қанча уруғ ва қабилаларни тайжиутлар атрофида бирлаштириш мақсадида ҳарбий ҳаракатлар олиб борган. 1195—1204 й.ларда Ч. кераитлар бошлиғи Ванхон Тўғрил (Ўнхон) билан иттифоқца меркит, найман, куралас, икирас, дурбан, татар ва ҳ.к. қабилаларни бўйсундиради. Бироқ, кейинчалик улар орасига адоват тушган. 1204 й. Ўнхон билан бўлган жангда ғалаба қозонган Ч. хонлик тахтини эгаллайди. 1206 й. мўғул аслзодалари, нўёнлари иштирокида буюк қурултойда «чингиз» (тенгиз — денгиз, океан) унвони билан сарафроз этилади (Улуғхон маъносида) ва барча қабила, уруғ, элатларнинг буюк хони деб эълон қилинади. Давлатнинг ички ва ташқи сиёсатини тартибга солишда Ч. томонидан эълон қилинган қонунлар тўплами — ясо (ясоқ) муҳим роль ўйнайди. Минг кишилик шахсий гвардия ҳамда юз минг жангчидан иборат отлиқ армияни шакллантирган Ч. Сибирдаги бир нечта қабила ва элатларни (1207), Шим. Хитойни (1211 — 15), Ўрта Осиёни (1219—21), Хуросон, Эронни (1221—24) ўз тасарруфига киритади. Мўғуллар томонидан забт этилган ҳудудлар вайрон қилинган, аҳолиси қйриб ташланган, қулликка маҳкум этилган. 1224 й. Ч. Мўғуллар давлатини 4 ўғли — Жўжи, Чиғатой, Ўқтой ва Тулиларга тақсимлаб берган. Шим. Хитойдаги тангут қабилаларининг Сися давлати (10—13-а.лар)га қарши юриш қилган вақтида Ч. оғир дард туфайли вафот этади. Уни Мўғулистондаги Бурхон—Халдун тоғ этагида дафн этишади.
Ад.: У темишхаджи , Чингизнаме, АлмаАта, 1992; К ы чанов Е.И., Жизнь Тэмучжина, думавшего покорить мир, Бишкек, 1993; Султанов Т.И., Поднятые на белой кошме. Потомки Чингизхана, Алматы, 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.