Çingizxon yasosi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 107-b. — ziyouz.com
Çingizxon yasosi ÇINGIZXON YASOSI, Buyuk yasoq, Buyuk yasa (möğulça «jasoq» — qonun, qaror, jazolaş sözining turkiy «yasoq» şakli) — Çingizxon tomonidan möğul qabilalarining Önon daryosining boşlaniş joyida çaqirilgan qurultoyi (1206)da qabul qilingan qonunlar majmui, örta asrlar möğul hukuqi töğrisidagi asosiy yozma yodgorlik. Çingizxon amriga binoan yozilib, «Oltun daftar» (çingiziy xonlarning rasmiy tarixi) bilan birga xon xazinasida saqlangan. Möğullar davlatining taşkil topişi bilan Ç.ya.ni takomillaştiriş, yangi qonunlar bilan töldiriş zarurati tuğilgan. 1218 y.da unga muhim tuzatişlar kiritilgan. Ç.ya.ning sönggi tahriri 1225 y.dagi qurultoyda qabul qilingan.
Dastavval Ç.ya., asosan, davlat tomonidan amalga oşiriladigan turfa tadbirlar, muayyan gunohlar uçun beriladigan jazo çoralarini özida mujassam qilgan. Ç.ya. töla şaklda saklanib qolmagan, uning ayrim parçalari bizgaça yetib kelgan.
Juvayniy (13-a.)ning yozişiça, Ç.ya. uyğur yozuvida tumor şaklida bitilgan bölib, u «Yasa nomayi buzurg» («Yasa buyuk kitobi») deb nomlangan. Ç.ya.ning parçalari musulmon tarixçilari Juvayniy, Raşiduddin, Ibn Battuta, Taqyaddin Makriziy; yevropalik sayyohlar Plano Karpini, Billem Rubruk, Marko Polo (13—14-a.lar) asarlarida saqlanib qolgan. 1240 y.ga oid — «Mötullarning maxfiy tarixi» va xitoy manbalarida ham yasoq haqida ba'zi ma'lumotlar mavjud.
Ad.: Utemişxodji , Çingizname, AlmaAta, 1992; Sultonov T. I., Podnyatiye na beloy koşme. Potomki Çingizxana, Almati, 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧИНГИЗХОН ЯСОСИ, Буюк ясоқ, Буюк яса (мўғулча «жасоқ» — қонун, қарор, жазолаш сўзининг туркий «ясоқ» шакли) — Чингизхон томонидан мўғул қабилаларининг Ўнон дарёсининг бошланиш жойида чақирилган қурултойи (1206)да қабул қилинган қонунлар мажмуи, ўрта асрлар мўғул ҳукуқи тўғрисидаги асосий ёзма ёдгорлик. Чингизхон амрига биноан ёзилиб, «Олтун дафтар» (чингизий хонларнинг расмий тарихи) билан бирга хон хазинасида сақланган. Мўғуллар давлатининг ташкил топиши билан Ч.я.ни такомиллаштириш, янги қонунлар билан тўлдириш зарурати туғилган. 1218 й.да унга муҳим тузатишлар киритилган. Ч.я.нинг сўнгги таҳрири 1225 й.даги қурултойда қабул қилинган.
Даставвал Ч.я., асосан, давлат томонидан амалга ошириладиган турфа тадбирлар, муайян гуноҳлар учун бериладиган жазо чораларини ўзида мужассам қилган. Ч.я. тўла шаклда сакланиб қолмаган, унинг айрим парчалари бизгача етиб келган.
Жувайний (13-а.)нинг ёзишича, Ч.я. уйғур ёзувида тумор шаклида битилган бўлиб, у «Йаса номайи бузург» («Яса буюк китоби») деб номланган. Ч.я.нинг парчалари мусулмон тарихчилари Жувайний, Рашидуддин, Ибн Баттута, Тақйаддин Макризий; европалик сайёҳлар Плано Карпини, Биллем Рубрук, Марко Поло (13—14-а.лар) асарларида сақланиб қолган. 1240 й.га оид — «Мўтулларнинг махфий тарихи» ва хитой манбаларида ҳам ясоқ ҳақида баъзи маълумотлар мавжуд.
Ад.: Утемишходжи , Чингизнаме, АлмаАта, 1992; Султонов Т. И., Поднятые на белой кошме. Потомки Чингизхана, Алматы, 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.