Çinni-fayans sanoati

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 109–110-b. — ziyouz.com

Çinni-fayans sanoati - çinni, fayans va b. nafis keramika maxsulotlari işlab çiqaradigan sanoat tarmoği. Uyrözğorda işlatiladigan çinni buyumlar va badiiy çinni mahsulotlar, fayans, yarim çinni va mayolika mahsulotlari i. ç.ni qamraydi. Ç.f.s. mahsulotlari rözğorda, ayrim sanoat tarmoklarida keng qöllaniladi. Çinni idişlar tayyorlaş qad. Xitoyda 4—6-a.larda paydo böldi. Yevropada birinçi çinni zdi 1710 y.da Meysen (Germaniya)da, Rossiyada 1744 y.da qurilgan. Özbekistonda Ç.f.s, asosan, 20-a.ning 50-y.laridan rivojlana boşladi. Unga qadar Örta Osiyoga çinni buyumlar qadimdan Xitoy va Erondan, 19-a.ning 2yarmidan boşlab Rossiyadan keltirilgan. Rözğorda, asosan, mahalliy kulollar tayyorlagan sogyul idişlar (piyola, kosa, lagan, xum, xurmaça, çiroqdon va b.)dan foydalanilgan (q. Kulolçilik).

1952 y.da Toşkent çinni zdida milliy bezakli çinni buyumlar işlab çiqarila boşladi. 1970 y.da yillik i.ç. kuvvati 22 mln. dona mahsulot bölgan Samarkand çinni zdi, 1978 y.da yillik i.ç. kuvvati 29 mln. dona mahsulot bölgan Quvasoy çinni zdi işga tuşirildi. 1967 y.da Angren keramika kti işga tuşirilişi bilan respublikada turli xil fayans va çinni plitkalar va sanitariyaquriliş mahsulotlari i.ç. yölga qöyiddi.

20-a.ning 70-y.lari örtalarida Özbekiston Ç.f.s.da 40,5 mln. dona çinni mahsulotlar (şu jumladan, 0,44 mln. dona sanitariyaquriliş buyumlari) işlab çiqarildi. Respublika Ç.f.s. korxonalarida aholi ehtiyojlari uçun milliy uslubdagi çinni buyumlar (piyola, çoynak, kosa, tarelka, lagan, köza, sovğabop töplamlar), qurilişda işlatiladigan fayans plitkalar çiqariladi. Tarmoqda «Özbekengilsanoat» davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradigan korxonalar: Abdurauf Ibrohimov nomidagi «Toşkent çinni zavodi» aksiyadorlik jamiyati, Samarkand «Nafis» aksiyadorlik jamiyati, «Quvasoy çinnisi» aksiyadorlik jamiyati. 2003 y.da tarmoq korxonalarida 44 mln. dona çinni mahsulotlari işlab çiqarildi. Çinni buyumlar çet ellarga eksport qilinadi. «Oq oltin», «Tong», «Uzum», «Tovus», töplamlari xalqaro körgazmalarda oltin medallar bilan taqdirlangan.

Xorijiy mamlakatlardan Xitoy, GFR, AQŞ, Fransiya, Yaponiya, Çexiya va boşqalarda Ç.f.s. taraqqiy etgan. Germaniyada «Rozental», «Xuçenroyter», Fransiyada «Bernardo», «Dyupe», Buyuk Britaniyada «Uejvud», Yaponiyada «Noritake» tarmoqdagi eng yirik va tarixiy an'analariga ega bölgan firmalar hisoblanadi.

Ad.: Amindjanova M ., Sayko E., Keramika, steklo i farfor v Sredney Azii, T., 1968; Texnologiya farforovogo i fayansovogo proizvodstva, M., 1975.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧИННИ-ФАЯНС САНОАТИ - чинни, фаянс ва б. нафис керамика махсулотлари ишлаб чиқарадиган саноат тармоғи. Уйрўзғорда ишлатиладиган чинни буюмлар ва бадиий чинни маҳсулотлар, фаянс, ярим чинни ва майолика маҳсулотлари и. ч.ни қамрайди. Ч.ф.с. маҳсулотлари рўзғорда, айрим саноат тармокларида кенг қўлланилади. Чинни идишлар тайёрлаш қад. Хитойда 4—6-а.ларда пайдо бўлди. Европада биринчи чинни зди 1710 й.да Мейсен (Германия)да, Россияда 1744 й.да қурилган. Ўзбекистонда Ч.ф.с, асосан, 20-а.нинг 50-й.ларидан ривожлана бошлади. Унга қадар Ўрта Осиёга чинни буюмлар қадимдан Хитой ва Эрондан, 19-а.нинг 2ярмидан бошлаб Россиядан келтирилган. Рўзғорда, асосан, маҳаллий кулоллар тайёрлаган согюл идишлар (пиёла, коса, лаган, хум, хурмача, чироқдон ва б.)дан фойдаланилган (қ. Кулолчилик).

1952 й.да Тошкент чинни здида миллий безакли чинни буюмлар ишлаб чиқарила бошлади. 1970 й.да йиллик и.ч. куввати 22 млн. дона маҳсулот бўлган Самарканд чинни зди, 1978 й.да йиллик и.ч. куввати 29 млн. дона маҳсулот бўлган Қувасой чинни зди ишга туширилди. 1967 й.да Ангрен керамика кти ишга туширилиши билан республикада турли хил фаянс ва чинни плиткалар ва санитарияқурилиш маҳсулотлари и.ч. йўлга қўйидди.

20-а.нинг 70-й.лари ўрталарида Ўзбекистон Ч.ф.с.да 40,5 млн. дона чинни маҳсулотлар (шу жумладан, 0,44 млн. дона санитарияқурилиш буюмлари) ишлаб чиқарилди. Республика Ч.ф.с. корхоналарида аҳоли эҳтиёжлари учун миллий услубдаги чинни буюмлар (пиёла, чойнак, коса, тарелка, лаган, кўза, совғабоп тўпламлар), қурилишда ишлатиладиган фаянс плиткалар чиқарилади. Тармоқда «Ўзбекенгилсаноат» давлатакциядорлик компанияси таркибига кирадиган корхоналар: Абдурауф Иброҳимов номидаги «Тошкент чинни заводи» акциядорлик жамияти, Самарканд «Нафис» акциядорлик жамияти, «Қувасой чинниси» акциядорлик жамияти. 2003 й.да тармоқ корхоналарида 44 млн. дона чинни маҳсулотлари ишлаб чиқарилди. Чинни буюмлар чет элларга экспорт қилинади. «Оқ олтин», «Тонг», «Узум», «Товус», тўпламлари халқаро кўргазмаларда олтин медаллар билан тақдирланган.

Хорижий мамлакатлардан Хитой, ГФР, АҚШ, Франция, Япония, Чехия ва бошқаларда Ч.ф.с. тараққий этган. Германияда «Розенталь», «Хученройтер», Францияда «Бернардо», «Дюпе», Буюк Британияда «Уэжвуд», Японияда «Норитаке» тармоқдаги энг йирик ва тарихий анъаналарига эга бўлган фирмалар ҳисобланади.

Ад.: Аминджанова М ., Сайко Э., Керамика, стекло и фарфор в Средней Азии, Т., 1968; Технология фарфорового и фаянсового производства, М., 1975.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.